λαπίς λαζούλι Γλυπτική ελεύθερου σχήματος - Ύψος: 24 cm - Πλάτος: 14 cm- 4000 g - (1)

Ο λάπις λάζουλι (ΗΒ: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/· ΗΠΑ: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) είναι ένα βαθύ μπλε μεταμορφωμένο πέτρωμα, που χρησιμοποιείται ως ημιπολύτιμος λίθος και εκτιμάται από την αρχαιότητα για το έντονο χρώμα του. Η ονομασία του προέρχεται από την περσική λέξη για τον πολύτιμο λίθο, lāžward,[1] και αποτελεί τη ρίζα της λέξης «μπλε» σε αρκετές γλώσσες, μεταξύ των οποίων το ισπανικό και το πορτογαλικό azul και το αγγλικό azure. Ο λάπις λάζουλι είναι πέτρωμα που αποτελείται κυρίως από τα ορυκτά λαζουρίτη, πυρίτη και ασβεστίτη. Ήδη από την 7η χιλιετία π.Χ., ο λάπις λάζουλι εξορυσσόταν στα ορυχεία Sar-i Sang,[2] στο Shortugai, καθώς και σε άλλα ορυχεία της επαρχίας Badakhshan, στη σημερινή βορειοανατολική πλευρά του Αφγανιστάν.[3] Αντικείμενα από λάπις λάζουλι, χρονολογημένα στο 7570 π.Χ., έχουν βρεθεί στο Bhirrana, τον αρχαιότερο οικισμό του Πολιτισμού της Κοιλάδας του Ινδού.[4] Ο λάπις είχε μεγάλη αξία για τον Πολιτισμό της Κοιλάδας του Ινδού (3300–1900 π.Χ.).[4][5][6] Χάντρες από λάπις έχουν βρεθεί σε νεολιθικούς τάφους στο Mehrgarh, στον Καύκασο, ακόμη και στη μακρινή Μαυριτανία.[7] Χρησιμοποιήθηκε στην ταφική μάσκα του Τουταγχαμών (1341–1323 π.Χ.).[8]

Προς το τέλος του Μεσαίωνα, η Ευρώπη άρχισε να εισάγει λάπις λάζουλι, ώστε να τον αλέθει και να παρασκευάζει τη χρωστική ουσία ουλτραμαρίνα. Η ουλτραμαρίνα χρησιμοποιήθηκε από ορισμένους από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, μεταξύ των οποίων οι Masaccio, Perugino, Titian και Vermeer· συχνά φυλασσόταν για τα ενδύματα των κεντρικών μορφών στους πίνακές τους, ιδίως της Παναγίας. Ουλτραμαρίνα έχει επίσης εντοπιστεί στην οδοντική τρυγία μεσαιωνικών μοναχών και αντιγραφέων, πιθανώς επειδή έγλειφαν τα πινέλα τους καθώς δημιουργούσαν μεσαιωνικά κείμενα και χειρόγραφα.[9]

Ιστορία
Οι ανασκαφές στο Tepe Gawra δείχνουν ότι ο λάπις λάζουλι έφτασε στη Μεσοποταμία περίπου στα τέλη της περιόδου Ουμπαΐντ, περ. 4900–4000 π.Χ.[10] Κατά την παραδοσιακή αντίληψη, ο λάπις λάζουλι εξορυσσόταν περίπου 1.500 μίλια ανατολικότερα, στο Badakhshan. Πράγματι, η περσική λέξη لاژورد lāžavard/lāževard, η οποία γράφεται επίσης لاجورد lājevard, ερμηνεύεται συνήθως ως προερχόμενη από τοπική τοπωνυμία.

Από την περσική, η αραβική λέξη لازورد lāzaward αποτελεί την ετυμολογική πηγή τόσο της αγγλικής λέξης azure (μέσω της παλαιάς γαλλικής azur) όσο και της μεσαιωνικής λατινικής lazulum, που απέκτησε τη σημασία «ουρανός». Για να αποσαφηνιστεί η διάκριση, χρησιμοποιήθηκε η φράση lapis lazulī («πέτρα του lazulum») για τον ίδιο τον λίθο· ο όρος αυτός πέρασε τελικά στη μέση αγγλική.[11] Η λέξη lazulum συνδέεται ετυμολογικά με το μπλε χρώμα και χρησιμοποιείται ως ρίζα της λέξης για το μπλε σε αρκετές γλώσσες, μεταξύ των οποίων το ισπανικό και το πορτογαλικό azul.[11][12]

Τα ορυχεία στη βορειοανατολική πλευρά του Αφγανιστάν εξακολουθούν να αποτελούν σημαντική πηγή λάπις λάζουλι. Σημαντικές ποσότητες εξορύσσονται επίσης από ορυχεία δυτικά της λίμνης Βαϊκάλης στη Ρωσία, καθώς και στις Άνδεις της Χιλής, από όπου προμηθευόταν τον λίθο που χρησιμοποιούσαν οι Ίνκας για να σκαλίζουν αντικείμενα και κοσμήματα. Μικρότερες ποσότητες εξορύσσονται στο Πακιστάν, την Ιταλία, τη Μογγολία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά.[13]

Επιστήμη και χρήσεις
Σύσταση
Το σημαντικότερο ορυκτό συστατικό του λάπις λάζουλι είναι ο λαζουρίτης[14] (25% έως 40%),[citation needed] ένα μπλε πυριτικό ορυκτό της ομάδας των φελδσπαθοειδών, που ανήκει στην οικογένεια του σοδαλίτη και έχει τον χημικό τύπο Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Οι περισσότερες ποικιλίες λάπις λάζουλι περιέχουν επίσης ασβεστίτη (λευκό) και πυρίτη (μεταλλικό κίτρινο). Ορισμένα δείγματα λάπις λάζουλι περιέχουν αυγίτη, διοψίδιο, ενστατίτη, μαρμαρυγία, χαυνίτη, κεροστίλβη, νοσεάνη και γεγερίτη, πλούσιο σε θείο.

Ο λάπις λάζουλι απαντά συνήθως σε κρυσταλλικό μάρμαρο ως αποτέλεσμα μεταμόρφωσης επαφής.

Χρώμα

Λάπις λάζουλι όπως φαίνεται μέσα από μικροσκόπιο (μεγέθυνση ×240)
Το έντονο μπλε χρώμα οφείλεται στην παρουσία του ανιόντος ριζικού τρισουλφιδίου (S•−
3) στον κρύσταλλο.[16] Η παρουσία ριζών δισουλφιδίου (S•−
2) και τετρασουλφιδίου (S•−
4) μπορεί να μετατοπίσει το χρώμα προς το κίτρινο ή το κόκκινο, αντίστοιχα.[17] Αυτά τα ανιόντα ριζών υποκαθιστούν τα ανιόντα χλωρίου στη δομή του σοδαλίτη.[18] Το ανιόν ρίζα S•−
3 παρουσιάζει ζώνη ορατής απορρόφησης στην περιοχή 595–620 nm, με υψηλή μοριακή απορροφητικότητα, γεγονός που του προσδίδει το λαμπερό μπλε χρώμα του.[19]

Πηγές
Ο λάπις λάζουλι απαντά σε ασβεστόλιθο στην κοιλάδα του ποταμού Kokcha, στην επαρχία Badakhshan της βορειοανατολικής πλευράς του Αφγανιστάν, όπου τα κοιτάσματα του ορυχείου Sar-i Sang αξιοποιούνται για περισσότερα από 6.000 χρόνια.[20] Το Αφγανιστάν αποτελούσε την πηγή λάπις για τους αρχαίους περσικούς, αιγυπτιακούς και μεσοποταμιακούς πολιτισμούς, καθώς και για τους μεταγενέστερους Έλληνες και Ρωμαίους. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι προμηθεύονταν το υλικό μέσω του εμπορίου με τους Μεσοποτάμιους, στο πλαίσιο των σχέσεων Αιγύπτου–Μεσοποταμίας, καθώς και από την αρχαία Αιθιοπία. Στην ακμή του Πολιτισμού της Κοιλάδας του Ινδού, περίπου το 2000 π.Χ., ιδρύθηκε κοντά στα ορυχεία λάπις η αποικία Harappan, γνωστή σήμερα ως Shortugai.[7]

Εκτός από τα κοιτάσματα του Αφγανιστάν, λάπις εξορύσσεται και στις Άνδεις (κοντά στο Ovalle της Χιλής), καθώς και δυτικά της λίμνης Βαϊκάλης, στη Σιβηρία της Ρωσίας, στο κοίτασμα λαζουρίτη Tultui. Μικρότερες ποσότητες εξορύσσονται στην Αγκόλα, την Αργεντινή, τη Βιρμανία, την Αιθιοπία, το Πακιστάν,