Αρχαία Αιγυπτιακή Faience Ωραία μεγάλη Σάμπτι. Ύψος 16,5 cm. Ύστερη Περίοδος, 26η–30ή δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Fine shabti ushabti

Αρχαία Αίγυπτος, Ύστερη Περίοδος, 26η–30ή Δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Φαιανσίνης

Ύψος: 16,5 cm χωρίς βάση.

Κτήση:
- Ιδιωτική συλλογή, Roger de Montégudet (1880–1925), Παρίσι, Γαλλία.
- Ιδιωτική συλλογή, Παρίσι, Γαλλία, απόκτηση διακονίας από τα ανωτέρω.

Κατάσταση: Αρτιμελές.

Περιγραφή:

Ούσαφτι με εξαιρετικά λεπτή κατασκευή, σε φαιανσίνης μορφή μούμιας με χέρια σταυρωμένα στο στήθος. Στην αριστερή χέρα κρατάει ένα τόξο· στη δεξιά, ένα πτυσσόμενο χέρι και ο πλεκτός σωρός για το σακίδιο με σπόρους που μεταφέρεται στην πλάτη. Το ούσαφτι στέκει σε τραπεζοειδή βάση και υποστηρίζεται από έναν πίσω κίονά. Οι λεπτομέρειες του προσώπου είναι εξαιρετικά αποδοσμένες· τα αυτιά προβάλλουν κάτω από το τρίμετρο κούρεμα, και η ψευδής γενειάδα είναι μακριά και πλεγμένη, με ελαφρώς σγουρή άκρη.

Η Αίγυπτιακή Μεταθανάτια Ζωή έγινε κατανοητή ως καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, όπου και το καλό και το κακό είχαν τη θέση τους. Οι άδικοι και οι κακοί τιμωρούνταν για όλη την αιωνιότητα, ενώ οι δίκαιοι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και έτσι, οι ευλογημένοι νεκροί ήταν υποχρεωμένοι να εκπληρώνουν ανθρώπινες ανάγκες και ευθύνες, ακριβώς όπως στη ζωή· το να έχουν κάτι να φάνε και να πιουν στον Μεταθανάτιο Κόσμο αποτελούσε μόνιμη μέριμνα. Στον Βασίλειο των Νεκρών, όπου όλοι οι αποθαμένοι—άνδρες και γυναίκες, άρχοντες και υπηρέτες, βασιλείς και βασίλισσες—ήταν μέρος μιας ιεραρχικής κοινωνίας υπό την διακυβέρνηση των θεών, ο καθένας υποχρεώτο να εργάζεται στα Πεδία του Ιάρου. Έπρεπε να είναι έτοιμοι να καλλιεργούν, να σπείρουν και να θερίζουν.

Στην επίγεια ζωή, αυτές οι βασικές παραγωγικές εργασίες διεξάγονταν από τους ανήκοντες στα χαμηλότερα επίπεδα της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτήν τη μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζήτησαν μια μαγική λύση: είχαν ένα ή περισσότερα αγαλματάκια από τον εαυτό τους που παρουσιαζόταν όταν οι αγγελιοφόροι του βασιλικού θεού Όσιρις τους καλούσαν να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους. Έτσι, αυτά τα αγαλματίδια, που περιλαμβάνονταν στον κηδευτικό εξοπλισμό του μνήματος, ήταν εικόνες που αντιπροσώπευαν τόσο τον άρχοντα όσο και τον υπηρέτη.

Γνωρίζονται ως ουσαφτι, ο παλαιότερος όρος sabty ή shabty, παράγωγο του sawab, που σημαίνει Greek “περσία” (περιοχής) ή προστατευτικό δέντρο από όπου οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να κατασκευάζουν αυτές τις κηδευτικές αναπαραστάσεις. Ήταν κατά τη διάρκεια της Τρίτης Μεταβατικής Περιόδου, στην 21η Δυναστεία, γύρω στο 1080 π.Χ., που ο όρος wsbty—δηλαδή “ushebty”—άρχισε να χρησιμοποιείται. Από τότε, το “ushabti” προήλθε από το ρήμα wsb, “να απαντά,” σημαίνοντας “εκείνος που απαντά.”

Οι ουσαφτί ενσωματώθηκαν στους ενταφιασμούς στην αρχαία Αίγυπτο από την Α’ Μεταβατική Περίοδο και έπειτα. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, όταν οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν στο Κείμενο του Φέρετρου μια φόρμουλα, αριθμός 472, ώστε τα ουσαφτί να απαντούν στην πρόσκληση: «Ο Δικαιωμένος Ν. λέει, ‘Ω εσύ ουσαφτι, που έγινα για τον Ν., αν ο Ν. κληθεί για τις υποχρεώσεις του, ή αν επιβληθεί σε κάποιον άχαρο εργασία όπως σε οποιονδήποτε άνθρωπο στην εργασία του, εσύ θα πεις: εδώ είμαι. Αν ο Ν. κληθεί να εποπτεύει αυτούς που εργάζονται εκεί, να επιστρέψει στα νέα πεδία για να καλλιεργήσει τη γη, ή να μεταφέρει άμμο με βάρκα από Ανατολή προς Δύση, εσύ θα πεις: εδώ είμαι. Ο Δικαιωμένος Ν.»» Αυτή η φόρμουλα άρχισε να γράφεται πάνω στα ίδια τα ουσαφτί, γι’ αυτό στις περισσότερες περιπτώσεις εμφανίζονται εγγεγραμμένα.

Από τη Νέα Βασιλεία και ύστερα, πολλαπλασιάστηκαν οι καινοτομίες, και παραδείγματα μακριότερων κειμένων—αυτών που βρίσκονται στο Κεφάλαιο VI του Βιβλίου των Νεκρών—άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Ακόμη και έτσι, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο περιλαμβάνει μόνο το όνομα του αποθανόντος ή μια βασική φόρμουλα, μαζί με το όνομα ενός συγγενή ή τους σημαντικότερους τίτλους που κατείχε.

Οι ουσαφτί αρχικά κατασκευάζονταν από κερί, ειδικά στην αρχή· αργότερα από ξύλο, και όσο πλησίαζε το τέλος της Μέσης Βασιλείας χρησιμοποιήθηκαν λίθοι. Από τη Νέα Βασιλεία και ύστερα, το υλικό αριστείας έγινε φαιανσίνης. Είναι γνωστό ότι παραγόντουσαν μαζικά χάρη στη διατήρηση των καλουπιών και επειδή σε ορισμένες περιπτώσεις τα επιγραφόμενα κείμενα ήταν ανέκφραστα, λείποντας το όνομα του ιδιοκτήτη. Η πιο δημοφιλής μορφή τους ήταν αυτή του μούμια, μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της 18ης Δυναστείας, μορφών διακοσμημένων με καθημερινά ρούχα. Πολλές μετέφεραν εργαλεία για τη δουλειά της γης, όπως καλάθια, μαχαίρια ή φτυάρες, αναφερόμενες στα καθήκοντα που αναμενόταν να εκτελέσουν στον Μεταθάνατο για λογαριασμό των αφεντικών τους. Η εικονογραφία τους, τα κείμενά τους, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους μέσα στον τάφο μπορεί να υποδηλώνουν πρόσθετα συμβολικά νοήματα.

Μερικές φορές τοποθετούνταν μέσα σε ξύλινα κουτιά, τα οποία θα μπορούσαν να είναι πλούσια διακοσμημένα ή πολύ απλά. Κατά τη Νέα Βασιλεία, ακόμη και τοποθετήθηκαν σε μικροσκοπικά σαρκοφάγα.

Ενώ στην αρχή θεωρούνταν αντίγραφα του αποθανόντος, στη Νέα Βασιλεία και ύστερα ήρθαν να θεωρούνται υπηρέτες ή ένα είδος δούλων του ακίνητου ιδιοκτήτη, γεγονός που οδήγησε στην παραγωγή μεγάλου αριθμού. Αρχικά, για τον αποθανόντα κατασκευαζόταν μόνο ένα ουσαφτι· ωστόσο, κατά τη διάρκεια διαφόρων δυναστείων, παραγάγονταν μεγάλοι αριθμοί αυτών των φιγούρων: 365 εργατικοί shabti, ένας για κάθε ημέρα του έτους, αποτελούμενοι από άνδρες και γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Κάποιες φορές καθοδηγούνταν από 36 επόπτες, διακρίνονται από τις κιλτς τους, ένας για κάθε δέκα εργατικά shabti (άρα γνωρίζονται ως