Philibert de L’Orme - Premier Tome de l’Architecture - 1567

Pierwsze absolutne wydanie dell'Orme: między architekturą, władzą a tożsamością narodową
Wydany w Paryżu w 1567 roku u Frédérica Morela, Pierwszy tom architektury Philiberta de L’Orme’a stanowi pierwsze absolutne wydanie i jedyne, które ukazało się za życia autora najambitniejszego traktatu architektury renesansu francuskiego. Mimo że tytuł wskazuje na „pierwszy tom”, kolejne tomy nigdy nie ujrzały światła.
Bardzo piękny egzemplarz, oryginalna oprawa, In Folio - EGZEMPLARZ KOLEKCJONERSKI
Stworzone jako początek szerokiego projektu encyklopedycznego, który nigdy nie został ukończony, te strony stanowią prawdziwe manifesto teoretyczne i polityczne architektury narodowej Francji. Bogate w ilustracje, diagramy i ryciny, ten tom łączy tradycję starożytną, wiedzę średniowieczną i nowoczesne innowacje, stawiając się na pogranżu między traktatem operacyjnym, podręcznikiem dydaktycznym a symboliczną refleksją nad geometrią jako uniwersalnym językiem form. Rzadki egzemplarz, kompletny i o wyjątkowej jakości materialnej, autentyczna kopia kolekcjonerska godna bibliotek instytucjonalnych i kolekcji muzealnych.
Wartość rynkowa
Pierwsze wydanie z 1567 roku zajmuje pozycję absolutnie wyróżniającą się na międzynarodowym rynku książek o architekturze. Pełne egzemplarze w dobrym stanie utrzymują się stabilnie w przedziale od 20 000 do 35 000 euro, z punktami przekraczającymi 40 000 euro dla egzemplarzy szczególnie dobrze zachowanych, wyposażonych w współczesne ozdobne oprawy lub o wybitnych pochodzeniach. Kombinacja edycji princeps, monumentalnego aparatu ikonograficznego, rzadkości strukturalnej i centralności historycznej czyni to dzieło jednym z najwybitniejszych trofeów kolekcjonerstwa architektonicznego renesansu.

OPIS FIZYCZNY I STAN - EGZEMPLARZ KOLEKCJONERSKI
W formacie folio. Paryż, 1567, Fédéric Morel. 11 kart bez numeracji (biała, tytuł, dedykacja, spis treści i biała), 283 kart. Kolacjon: a4, e6, a–n6, o4, p2, q6, r4, s–v6, x4, y–z6, A–C6, D2, E–M6, N4, O–V6, X5, Y6, Z4, Aaa6, Bbb4, Ccc–Ddd6, Eee6. Obcięte i z plamami na marginesach Xiii i Xiiii.
Tytuł w medalionie wyciętym, otoczonym szeroką bordurą architektoniczną; obecność diagramów geometrycznych zamieszczonych w przypisach i w tekście. Wyposażenie ikonograficzne o wyjątkowej rozpiętości: 205 ilustracji drzeworytowych, w tym 74 plansze na całą stronę, 5 plansz składanych i 2 plansze na dwie strony, poświęcone porządom architektonicznym, stereotomii, konstrukcjom drewnianym i złożonym systemom budowlanym.
Oprawa ściśle zgodna z epoką, w ciemnej skórze morocco, fronty i grzbiet gładkie, z imponującym centralnym medalionem z motywem fleuronu, z złoceniami na brzegach. Egzemplarz kompletny, świeży, o wyjątkowej jakości materiałowej i wizualnej. Wśród starych książek, o wielowiekowej historii, mogą występować pewne niedoskonałości, nie zawsze uwzględniane w opisie.

TYTUŁ I AUTOR
Pierwszy tom architektury Philiberta de L’Orme’a, doradcy i almonera królewskiego oraz abaty Saint-Serge niedaleko Angers.
Paryż, u Fédérica Morela, na ulicy Św. Jana de Beauvais, 1567. Z królewskim przywilejem.
Philibert de L’Orme

Kontekst i znaczenie
Pierwszy tom Architecture stanowi jeden z najważniejszych teoretycznych wkładów francuskiej architektury renesansu i świadome manifesto tożsamości narodowej. Dzieło składa się z jedenastu ksiąg, wzbogaconych obszernego korpusu niepublikowanych ilustracji, poświęconych projektowaniu domów, ozdobom, proporcjom, materiałom oraz racjonalnym i oszczędnym metodom budowlanym. De L’Orme rozwija w nim oryginalne teorie, między innymi formułowanie „francuskiego” porządku jońskiego, odróżnionego od klasycznych modeli, oraz zaawansowany system stereotomii zastosowany do konstruowania sklepionych sufitów, schodów i złożonych konstrukcji. Wpływ Antyku jest filtrowany przez bezpośrednie studia ruin rzymskich – łuków triumfalnych, rotund, monumentalnych budynków – lecz reinterpretowany jako źródło nowoczesności, a nie jako służebna imitacja. Kluczową rolę odgrywa mathematyka i geometria, które nadają projektom charakter niemal abstrakcyjny i spekulatywny: architektura staje się nauką porządku, sekretwnym językiem harmonii uniwersalnej. Traktat ma także silne zabarwienie pedagogiczne, skierowane na kształcenie architektów, łącząc tradycję średniowieczną z renesansowym humanizmem. Nie bez powodu autor był wśród współczesnych określany mianem swoistego „francuskiego Michała Anioła”.

Biografia autora
Philibert de L’Orme (1514–1570) był kluczową postacią architektury renesansowej we Francji. Wykształcony we Włoszech, przede wszystkim w Rzymie, przyswoił zasady architektury antycznej, by następnie przetworzyć je w formę oryginalną i głęboko francuską. Architekt królewski na usługach Henryka II i Katarzyny Medycejanki, dokonał fundamentanych prac takich jak zamek w Anet i ważne interwencje przy Tuilerii oraz w Luwrze. Jego działalność teoretyczna, kulminująca w tym traktacie, świadczy o rzadkiej równowadze między rygorem intelektualnym, innowacją techniczną i ambicją symboliczną.

Historia druku i obiegu
Pierwsze wydanie z 1567 roku jest jedynym opublikowanym za życia autora i stanowi ostateczne wydanie princeps utworu. Mimo że tytuł wskazuje na „pierwszy tom”, kolejne tomy nigdy nie ujrzały światła. Wydania ponowne były rzadkie i późne, co powodowało, że oryginalne wydanie stawało się trudne do nabycia już w XVII wieku. Krążenie było ograniczone, lecz wysoce wpływowe, przyczyniając się w sposób decydujący do zdefiniowania nowoczesnej architektury francuskiej oraz do przekazywania renesansowej wiedzy w zakresie budownictwa i teorii.

Bibliografia i źródła
Fowler, Architectural Books, 229.
Mortimer, Francuskie księgi XVI wieku, s. 325.
Cicognara, Katalog książek sztuk pięknych, 525.
Vasari, Żywoty najsłynniejszych architektów, wyd. 1568.
Millard, French Books, 104.
Blunt, Philibert de L’Orme, Londyn, 1958.
Ceccarelli Pellegrino, A., « dobry architekt » Philibert De L'Orme. Hipotexty i anticipacje, Paryż/Fassano, Schena/Nizet, 1996.
Morresi, M., Philibert de l'Orme. Ojczyzny języka, w A. Blunt, Philibert de L'Orme, Mediolan, Electa, 1997, str. 159–193.
Pauwels, Y., Philibert De L'Orme i Cesare Cesariano: „piedestał dorycki” Pierwszego tomu Architektury, Revue de l'Art, 91, 1991, s. 39–43.
Pauwels, Y., Rzymskie antyki w traktatach Philibert De L'Orme i Jeana Bullanta, Mélanges de l’École française de Rome – Italie et Méditerranée, 106, 1994/2, s. 531–547.
Pauwels, Y., Francuzi w poszukiwaniu języka. Porządki heterodoksyjne Philibert De L'Orme i Pierre Lescot, Revue de l'Art, 112, 1996, s. 9–15.
Pauwels, Y., Architektura w czasach Pléiady, Paris, Monfort, 2002.
Pauwels, Y., Na marginesie reguły. Esej o porządkach architektury w renesansie, Wavre, Mardaga, 2008.
Pauwels, Y., L’architecture et le livre en France à la Renaissance: « Une magnifique décadence » ?, Paris, Classiques Garnier, 2013, str. 123–127, 175–189, 221–238.
Pérouse de Montclos, J.-M., L’architecture à la française. Od połowy XV wieku do końca XVIII wieku, Paryż, Picard, 2011 (pierwsze wydanie 1982).
Pérouse de Montclos, J.-M., Wprowadzenie do Philibert De L'Orme, Traités d’architecture, Paryż, Laget, 1988, s. 43–44.
Pérouse de Montclos, J.-M., Wydania traktatów Philibert De L'Orme w XVII wieku, w J. Guillaume (red.), Traktaty architektury w renesansie, Paris, Picard, 1988, s. 355–366.
Pérouse de Montclos, J.-M., Philibert De L'Orme, architekt króla (1514–1570), Paryż, Mengès, 2000.
Potié, P., Philibert De L'Orme. Figures de la pensée constructive, Marsylia, Parenthèses, 1996.
Sakarovitch, J., Epury architektury, od cięcia kamieni do geometrii opisowej, XVIe–XIXe wieku, Bazylea/Boston/Berlin, Birkhäuser, 1998.
Egzemplarze przechowywane w Bibliotece Narodowej Francji i w innych dużych bibliotekach europejskiego dziedzictwa.