Johannes Werner - Canones - 1546

Pierwsze wydanie przełomowego traktatu Johannesa Wernera, długo uważanego za prekursor współczesnej meteorologii i naukowego przewidywania pogody.

NOTA KURATORA MOUSEION:

Ten traktat stoi na rozdrożu, gdzie astrologia ustępuje miejsca fizyce.
Werner wprowadza meteorologię w dyscyplinę opartą na danych, co zapowiada systematyczne, nowoczesne prognozowanie. To bardzo rzadki, zwłaszcza w nienaruszonym stanie tom.

THE VOLUME

Johannes (Johann) Werner (1468–1522), Canones sicut brevissimi, ita etiam doctissimi, obejmujące przepisy i obserwacje dotyczące zmiany aury. Norymberga: w drukarni Johannisa Montani i Ulrici Neuber, 1546. Pierwsze wydanie. Kompletny. 4to. Układ: A–E⁴ = [20] ff., ostatnia pusta E4. Z inicjałami drzeworytniczymi. Nowoczesna półskórka na okładkach z papieru z cętkami. Wymiary około 197 × 152 mm (7 ¾ × 6 cali).



Pierwsze wydanie, druga kopia, która trafi na rynek od 1981 roku.

Werner — norymberski ksiądz i humanistyczny matematyk z początku XVI wieku — odcisnął trwałe piętno na astronomii, matematyce i geografii: promował precyzyjne obserwacje, pisał o trygonometrii sferycznej i instrumentach, kształtował praktykę kartograficzną (projekcja sercowata „Werner”), a wyprzedzając jej powszechne przyjęcie, zaproponował metodę odległości księżycowej do wyznaczania długości geograficznej.

Współczesna i późniejsza reputacja Wernera wyjaśnia, dlaczego ten traktat ma znaczenie. Jak zauważył Dictionary of Scientific Biography, „W meteorologii Werner utorował drogę do interpretacji naukowej”, próbując wprowadzić ten temat „do fizyki” i tym samym będąc „pionierem nowoczesnej meteorologii i prognozowania pogody”. Jego szerszy program łączył praktyczne obserwacje z obliczeniową astronomią; już w 1514 roku „zasugerował użycie Księżyca jako zegara astronomicznego” do wyznaczania długości geograficznej — pomysł, który rozwinął się w metodę odległości księżycowej dwa wieki później. Obecne pierwsze wydanie jest zatem cenione jako drukowany punkt odniesienia jego pracy meteorologicznej — rzadki na rynku i nieczęsto spotykany w instytucjach.

W meteorologii Werner utorował drogę do naukowej interpretacji. Meteorologia i astrologia były ze sobą powiązane, ale mimo to próbował wyjaśnić tę naukę racjonalnie... Wytyczne, które wyjaśniają zasady i obserwacje zmian w atmosferze, opublikowane w 1546 roku przez Johanna Schönera, zawierają notatki meteorologiczne z lat 1513–1520. Obserwacje pogodowe opierają się głównie na konstelacjach gwiezdnych, dlatego przebieg księżyca ma mniejsze znaczenie... Próbował włączyć meteorologię do fizyki i uwzględnić sytuację geograficzną miejsca obserwacji. Można go więc uznać za pioniera nowoczesnej meteorologii i prognozowania pogody.

Współczesne prace referencyjne wyróżniają Wernera za ciągłe, regularne obserwowanie pogody i przybliżanie meteorologii w kierunku „fizyki” i lokalizacji. Jak zauważa Deutsche Biographie, zasługuje on na „das hohe Lob, consequente… Witterungsbeobachtungen angestellt zu haben”.

POCHODZENIE:

Ex libris Owen Gingerich (1930–2023) — astronom i historyk nauki z Harvardu, którego całożyciowa praca nad początkami astronomii (zwłaszcza The Book Nobody Read) uczyniła z niego punkt odniesienia dla historii książek naukowych w poszczególnych egzemplarzach.
Jego własność nadaje temu egzemplarzowi wybitne, współczesne dziedzictwo naukowe.

RAPORT O STANIE:

Tekst i treść: Wnętrze niezwykle czyste, strony jednakowo ostre i jasne, niemal bez przebarwień.

Oprawa: Nowoczesna skóra w kolorze ćwierć brązowego brązu na okleinie z jasnobrązowego papieru w kropki, grzbiet płaski, z pieczątką introligatora „ATELIERS LAURENCHET” na kleju.

Piękny, jasny i zauważalnie świeży wewnętrznie zapach.

DODATKOWE INFORMACJE:

Traktat rozpoczyna się ogólnym zbiorem zasad – „Catholica aphorismi super aeris mutatione” – w których Werner opiera swoje prognozy na czterech podstawowych cechach (ciepło, zimno, suchość, wilgoć) i, co najważniejsze, ustala ich miejsce: sytuuje Norymbergę w „siódmym klimacie” i na „piętnastym równoleżniku”, co sprawia, że lokalna szerokość geograficzna staje się integralną częścią interpretacji.

Zmiany pogody odczytuje się na podstawie aspektów planetarnych oraz wschodów i zachodów widocznych gwiazd stałych. Werner wielokrotnie koreluje konkretne konfiguracje z charakterystycznymi skutkami – np. układy Słońce–Saturn sprzyjające zimnu lub opadom śniegu (szczególnie w znakach wodnych), układ Wenus–Mars sprzyjający umiarkowanemu ociepleniu i opadom deszczu, a układ Jowisz–Merkury sprzyjający porywistym wiatrom – jednocześnie zwracając uwagę na kalendarz zjawisk gwiezdnych Ptolemeusza.

Po aforyzmach następują datowane przykłady zaczerpnięte z własnych obserwacji Wernera. 9 lutego 1513 roku odnotowuje on „ingens gelu, cum multa nive… ventus Argestes” (silny mróz i śnieg z wiatrem z kierunku zachodniego i północno-zachodniego). Zima 1513–1514 doczekała się pamiętnej winiety: niemieckie rzeki zamarzły tak mocno, że młyny w pobliżu Norymbergi stanęły; ruch uliczny przecinał lód; ceny chleba wzrosły; a społeczności wiejskie uciekały się do prowizorycznych artykułów pierwszej potrzeby. Późniejsze wpisy (np. z końca 1517 roku) rejestrują przejścia od silnych mrozów do odwilży i burz, gdy planety rozdzielały się lub przybierały różne aspekty. Te strony czynią „Kanon” niezwykle konkretnym zapisem pogody w Europie Środkowej na początku XVI wieku.