Guillaume Postel - De Orbis Terrae Concordia - 1544

De orbis terrae concordia należy do najwcześniejszych drukowanych planów uniwersalnej religii — przemyślany program, który od początku do końca czyta Koran i rozszerza pokojowy porządek na prawo, język oraz na Nowo odkryte Ameryki.

NOTA KURATORA MOUSEION:

Renesansowa próba kształtowania świata: Postel łączy filologię, prawo i teologię w jeden instrument pokoju, wydrukowany przez tę samą drukarnię, która właśnie ustawiła Qurʾān w czcionce. Rezultat ten jest artefakt założycielski porównawstwa religijnego — ambitny, przełomowy i wciąż aktualny.

THE VOLUME

Guillaume Postel. De orbis terrae concordia libri quatuor. [Basel: Johann Oporinus], 1544. Mały folio. Pierwsze kompletne wydanie — Paryż wydał tylko Księgę I w 1543. Kolacja jak zwykle: [4] ff., 447 pp. (pomyłkowo ponumerowanych 427), ostatnia karta pusta; sygnatury [α] a–2n 2o. Współczesna oprawa z panelowaną, blind-stampowaną skórą wieprzową z dwoma zestawami inicjałów na górnej okładce ("P-T-B" i "I-M-M"), ponownie oprawiona w skórę cielęcą; wczesne marginesowe adnotacje rozsiane. Źródła: VD16 P 4481; Adams P 2020.



Zrodzona na fali wojen międzywyznaniowych i nowych geografii, ta pierwsza kompletna edycja Concordia łączy cztery księgi w jedną architekturę pojednania:

Księga I przedstawia chrześcijańskie doktryny „rationibus philosophicis”, kładąc racjonalne fundamenty wiary.
Księga II opisuje życie Muḥammad’a i poddaje Qurʾān analizie od początku do końca dla porównania i krytyki—nie do pomyślenia bez zasobów filologicznych, które Postel pomógł znormalizować we Francji. Księga III identyfikuje to, co wspólne całemu światu „w prawie ludzkim, a także boskim”, fundament porządku cywilnego we wszystkich tradycjach.
Księga IV pyta, jak, bez podburzania, ludy mogłyby zostać przekonane do prawdy — poprzez politykę, pedagogikę i perswazję.

Projekt Postela kulminuje w praktycznej polityce pokoju: w Księgach III–IV identyfikuje to, co wszystkie narody łączą zarówno w prawie ludzkim, jak i boskim — a następnie zaleca sztuki niepodburzające, którymi mogą zostać poprowadzeni ku prawdzie poprzez edukację, politykę i rozumny apel. Zgodność, według jego planu, ma być osiągnięta poprzez perswazję, a nie przymus.

Jak podkreśla najnowsze piśmiennictwo, uniwersalizm Postela to nie tylko irenizm; łączy jedność językową i prawną z teologią. W Concordia czyni z hebrajskiego pierwszego i uniwersalnego języka — filologiczny mit użyty do budowy jedności polityczno-religijnej — jednocześnie łącząc swój program z ideałem uniwersalnego monarchy (tematy, które rozwijałby jeszcze dalej).

Wydanie bazylejskie ma znaczenie. Oporinus, który wydał łaciński Koran Bibliandera w 1543 roku (niektóre egzemplarze z wstępnym ostrzeżeniem Lutera, by studiować islam dla refutacji), uczynił Bazyleę najbezpieczniejszą drukarnią w Europie dla ryzykownego religioznawstwa porównawczego; Concordia jest jego logicznym sequelem pod względem zakresu i ambicji.

Dla bibliotek prywatnych lub instytucjonalnych, które budują wczesną tolerancję i narracje międzyreligijne, albo mapują pierwsze w Europie kontakty naukowe z islamem, Concordia stanowi fundament i materialnie wymowny zapis.

Wreszcie, globalny kompas książki sięga poza Morze Śródziemne i Lewant aż po nowo napotkane Ameryki: w późniejszych kartach (str. 350–353) Postel wyraźnie zwraca się ku ludom Nowego Świata, wzywając ich do pouczania i włączenia do wspólnego chrześcijańskiego porządku cywilnego—dowód na to, że jego wyobrażony orbis jest geograficznie i prawnie nie mniej niż doktrynalny.


WYBRANE CYTATY:

Postel do czytelnika (tytuł i karta wstępna): ta księga jest „pełna licznych nauk i pobożności” — nic bardziej użytecznego nie mogłoby się ukazać „w tych burzliwych czasach”.

Marion L. Kuntz: „Postel był jednym z pierwszych, którzy głosili potrzebę uniwersalnej religii i uniwersalnego państwa.”

G. J. Toomer (Oxford): Postel zasługuje, jeśli już ktoś, na miano ojca arabistyki we Francji.

Ewa Łukaszyk: Postel był „teoretykiem uniwersalnej monarchii”, zafascynowany jednością na każdym poziomie ludzkiego życia.

POCHODZENIE:

Współczesna skóra wieprzowa tłoczona blindem, górna okładka z inicjałami „P-T-B” i „I-M-M”; te same pary widnieją atramentem na dole tytułu, obecne są wczesne marginały.

RAPORT O STANIE:

Tytuł z naprawami marginesów; [α]2–3 górny róg porwany (niektóry tekst dostarczono w rękopisie); a1–4 drobne uszkodzenia kornikowe; b2 krótkie rozdarcie bez utraty materiału; 2D6 mała dziura obejmująca kilka liter; niewielki ślad kornikowy w wewnętrznym marginesie na końcu; ostatni arkusz przyklejony; plamy i nasiąknięcie wodą; ponownie oprawione; połączenie przedniej okładki pęknięte, ale trzyma się.
Oprawa poplamiona i zużyta.
Kompletny, użyteczny egzemplarz w stroju epoki — wierny, czytelny i kolekcjonerski.

DODATKOWE INFORMACJE:

Pierwsze kompletne wydanie, które czyni wczesne porównawcze religie czytelniejszymi w druku; książka Oporinusa z Bazylei umieszczona tuż za pierwszym wydrukowanym łacińskim Qurʾān; teologia programowa, która traktuje islam tekstowo i argumentuje na rzecz pokojowej perswazji; oraz współczesna oprawa z charakterystycznymi inicjałami i wczesnymi znakami czytelnika—dopełnione własnym zadeklarowanym użyciem książki „w tych niespokojnych czasach.”

Uwagi kontekstowe (Cusa do Postla). XV-wieczni precursorzy, tacy jak De pace fidei Mikołaja z Kues, wyobrażają sobie pokój między religiami; Postel należy do pierwszych, którzy operacjonalizują taki pokój w drukowanym, czteroczęściowym programie adresowanym do doktryny, prawa i polityki, i robią to przy stałym, tekstowym zaangażowaniu w Koran.