Petri Apiani - Cosmographia - 1540

PRIMA DI COPERNICO, PRIMA DI GALILEO: COSMOGRAFIA NA POCZĄTKU NAUKI NOWOŻYTNEJ
Kompletna z wszystkimi oryginalnymi volvelles i w doskonałym stanie.
Ta wersja anwerska z 1540 roku Cosmographia Pierre’a Apian, sprowadzona, poprawiona i rozszerzona przez Gemmę Frisiusa, to jedno z dzieł-kluczy w budowaniu nauki nowożytnej. Zanim doszło do teoretycznego przełomu związanego z heliocentryzmem i astronomią obserwowaną teleskopem, ta książka uczy mierzenia świata: Ziemi, nieba, odległości, współrzędnych. To tutaj kształtuje się język matemyczny i geometryczny, bez którego rewolucja kopernikańska i praca Galileusza byłyby niemożliwe.
Cosmographia nie proponuje nowej kosmologii, ale dostarcza konceptualne i operacyjne narzędzia, które umożliwią jej przekroczenie.
WARTOŚĆ RYNKOWA
Egzemplarze w komplecie i w dobrym stanie tej edycji z 1574 roku są na rynku rzadkie. Wyceny znacznie różnią się w zależności od kompletności volvelles i obecności złożonej mapy geograficznej. Kopie kompletne i w dobrym stanie mogą osiągać wartości od 18 000 do 30 000 euro.

OPIS FIZYCZNY I STAN – EGZEMPLARZ KOLLECJONERSKI
Kompletny z wszystkimi oryginalnymi volvelle i w doskonałym stanie.
Oprawa z pełnej prawdziwej skórzanej pergaminy użytej ponownie. Tytułowy wstęp z ryciną drzeworytną; około 110 inicjałów drzeworytowych w tekście, w tym ryciny, inicjały z ornamentami, tabele i volvelles, z których cztery są systemem ruchomym. Egzemplarz zazwyczaj czysty. Egzemplarz odpowiada stanowi edytorialnemu z 1540 roku i nie obejmuje blaszanej karki świata (karty świata w kształcie serca), której systematyczne wprowadzenie udokumentowano dopiero od edycji z 1550 roku i późniejszych; brak ten nie stanowi usterki, lecz wiernie odzwierciedla oryginalną konfigurację tej fazy anwerskiej. W antykach z wielowiekową historią mogą być obecne pewne niedoskonałości, nie zawsze ujęte w opisie. Kolacja: (1), 61, 1 karta nn. (1); łącznie 135 stron.

PEŁEN TYTUŁ I AUTOR
Cosmographia Petri Apiani, per Gemmam Frisium medicum et mathematicum Lovaniensium, ab omnibus mendis vindicata, aucta ac illustrata.
Antuerpiae, Arnoldo Berckman, 1540.
Autor: Pierre Apian. Kurator i komentarz: Gemma Frisius.

KONTEKST I ZNACZENIE
Cosmographia stanowi jeden z filarów przejścia od kosmografii opisowej średniowiecza do matematycznej nauki o świecie fizycznym. Dzieło nie podważa systemu tolemaicznego, lecz wzmacnia jego strukturę ilościową, dostarczając rygorystyczne metody określania współrzędnych, pomiaru odległości ziemskich i gwiezdnych oraz geometrycznego przedstawienia przestrzeni.
To właśnie ta postawa tworzy naukowy fundament, na którym osadzi się heliocentryzm Niccolò Kopernika, który odziedziczył od tradycji kosmograficznej Apiano i Frisiusa prymat obliczeń i matematycznej struktury kosmosu. W ten sam sposób dzieło przygotowuje świat pojęciowy, w którym będzie działać Galileo Galilei: wszechświat, który stał się mierzalny, kwantyfikowalny, przekształcalny w liczby i proporcje. W tym sensie Cosmographia nie jest książką „przed” rewolucją naukową, lecz jednym z jej niezbędnych warunków wstępnych.

BIOGRAFIA AUTORÓW
Pierre Apian (1495–1552) był niemieckim astronomem i matematykiem, profesorem na Uniwersytecie w Ingolstadt. Jego praca wyróżnia się umiejętnością przekładania skomplikowanych koncepcji astronomicznych na narzędzia praktyczne i dydaktyczne, czyniąc cosmografię dyscypliną zastosowaną i dostępną.
Gemma Frisius (1508–1555), fiamski lekarz, matematyk i kartograf, uczył w Lovanium i odegrał decydującą rolę w rozwoju kartografii naukowej oraz metod pomiaru geograficznego. Biał maestro Mercatora i kluczowa postać w szerzeniu matematyki zastosowanej w XVI wieku.

HISTORIA WYDANIA I OBIEG
Od pierwszej połowy XVI wieku aż do końca wieku cosmographia cieszyła się niezwykłą dystrybucją, z ponad czterdziestoma repromisjami w czternastu językach. Antwerskie edycje lat trzydziestych i czterdziestych, takie jak ta z 1540 roku, poprzedzają stałe wprowadzenie wielkiej karty cordiforme pieghevole i reprezentują etap, w którym dzieło funkcjonuje jako kompaktowy, w pełni funkcjonalny podręcznik naukowy. Kolejne edycje, od 1550 roku, poszerzają kartograficzny aparat i uwypuklają wymiar ikonograficzny.

BIBLIOGRAFIA I REFERENCJE
Adams, H.M., Catalogue of Books Printed on the Continent of Europe, 1501–1600, in Cambridge Libraries, Cambridge, 1967, A–1087 (antwerskie edycje Cosmographia; odniesienie dla tradycji frisiana).
Alden, J.E. – Landis, D., European Americana, 1493–1600, New York, 1980, nr 540/2 (dla edycji XVI wieku Cosmographia z wzmianką o Ameryce; pomocne przy rozróżnianiu wariantów przed 1550).
BM/STC (German Books), British Museum, Catalogue of German Books Printed before 1601, London, s.d., str. 12 (wejście Apianus; rozróżnia edycje anwerskie lat 1539–1544 od późniejszych reprintów).
Church, G.E., Catalogue of Books Relating to the Discovery and Early History of North and South America, New York, 1907, nr 78 (kluczowy odniesienie do obecności Ameryki na mapach cosmograficznych Apiano).
Harrisse, H., Bibliotheca Americana Vetustissima, New York, 1866, nr 230 (dla amerykańskiego kontekstu Cosmographia i jej rozpowszechnienia w XVI wieku).
Nijhoff, W. – Kronenberg, M.E., Nederlandsche Bibliographie van 1500 tot 1540, ’s-Gravenhage, 1923–1971, nr 126 (inwentaryzacja edycji anwerskich i przypisania typograficzne do Berckmanna).
Sabin, J., Bibliotheca Americana, New York, 1868–1936, nr 1745 (wejście Apianus; opis edycji z odniesieniem do map świata i wariantów).
Shirley, R.W., The Mapping of the World: Early Printed World Maps 1472–1700, London, 1983, s. 56–58 (dla ryciny karty cosmograficznej drzeworytem i późniejszego wprowadzenia wielkiej karty cordiforme pieghevole w edycjach po 1550).
Van der Krogt, P., Globi Neerlandici, Utrecht, 1993, s. 84–87 (kontekst ikonograficzny globu i frisjańskiego dziedzictwa kartograficznego).
Zinner, E., Verzeichnis der astronomischen Instrumente der Renaissance, München, 1956, pp. 112–118 (analiza volvelle i narzędzi cosmograficznych przedstawionych w Cosmographia).
ICCU – OPAC SBN, rekord Cosmographia Petrus Apianus, edizione Anversa 1540 (inwentarze bibliotek włoskich; porównanie z edycjami anwerskimi 1539 i 1543).
USTC – Universal Short Title Catalogue, wpis Apianus, Cosmographia, Anversa 1540 (identyfikacja wydania i porównanie z kolejnymi emisjami 1550).