Αρχαία Αιγυπτιακή Shabti. 11,5 εκ. ύψος. Ύστερη Περίοδος, 664 - 332 π.Χ. Φιγούρα - 11.5 cm

Ουσάβτι

Αρχαία Αίγυπτος, Ύστερη Περίοδος, 664 - 332 π.Χ.

ΥΛΙΚΟ: Φαιενς

ΜΕΓΕΘΟΣ: Ύψος 11,5 εκ.

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ: Ιδιωτική συλλογή, Λονδίνο, δεκαετίες του 1970.

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: Καλή, βλέπε φωτογραφίες.

Το φαϊενς οσάβτι έχει λεπτές μορφοποιημένες λεπτομέρειες στο πρόσωπο, στον πλουμιστό γενειάδα, στον τριχοφυή κομοφορικό μαλλί, χέρια και εργαλιοφόρους. Το αγαλματάκι έχει βάθρο και πίσω κίονα.

Η Αιγυπτιακή Μεταθανάτια Ζωή ερμηνευόταν ως καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, όπου τόσο το καλό όσο και το κακό είχαν τη θέση τους. Εκείνοι που ήταν άδικοι ή κακοί τιμωρούνταν αιωνίως, ενώ οι δικαιότεροι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη μετακινούμενοι με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και τότε, οι κεκοιμημένοι που ευλογήθηκαν τόσο, ήταν ακόμη υποχρεωμένοι να εκπληρώνουν ανθρώπινες ευθύνες και ανάγκες, με τον ίδιο τρόπο που έπρεπε να κάνουν στη ζωή. Η ανάγκη για τροφή και ποτό στον Μετάσκοπιακό Κόσμο ήταν μια μόνιμη μέριμνα γι’ αυτούς. Αν ήταν αναγκασμένοι να εργάζονται στα Πεδία του Αάρου, στο Βασίλειο των Νεκρών, και ως μέλη μιας κοινωνίας ιεραρχικά κυβερνώμενης από τους θεούς, κάθε άνθρωπος – άνδρες και γυναίκες, άρχοντες και υπηρέτες, βασιλείς και βασίλισσες – έπρεπε να είναι πρόθυμος να καλλιεργεί, να σπείρει και να θερίζει τις καλλιέργειες.

Στον κόσμο των ζωντανών αυτές οι βασικές παραγωγικές εργασίες εκτελούνταν από τις κατώτερες τάξεις της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή τη μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζητούσαν μια μαγική λύση: δημιούργησαν ένα ή περισσότερα αντίγραφα του εαυτού τους για να Μη στεθούν στους απεσταλμένους του κυρίαρχου θεού, Οσίρις, όταν αυτοί καλούσαν τον κεκοιμημένο να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του. Αυτά τα ομοιώματα, τοποθετημένα ανάμεσα στα θρησκευτικά κτερίσματα στον τάφο, ήταν εικόνες που αντιπροσώπευαν τόσο τον δεσπότη όσο και τον υπηρέτη.

Γνωστά με το όνομα ουσαβτις (ουσαβτι), ο όρος προέρχεται από sabty ή shabty, που προέρχεται από Sawab, ο οποίος σημαίνει το ελληνικό «περσία» (περσικό δέντρο) από το οποίο η αρχαία Αίγυπτος άρχισε να παράγει αυτές τις κηδευτικές φιγούρες. Ήταν προς την Τριτη Μεταβατική Περίοδο, στη Δυναστεία XXI, περί το 1080 π.Χ., όταν άρχισαν να χρησιμοποιούν τον όρο wsbty, που σημαίνει «ουσμπθύ»· από τότε χρησιμοποιήθηκε το όνομα «ουσαβτι» από το ρήμα wsb, που σημαίνει «να απαντάς», για να ονομαστεί «εκείνος που απαντά».

Η χρήση των ουσαβτίς ενσωματώθηκε στους ενταφιασμούς στην Αρχαία Αίγυπτο από την Πρώτη Μεταβατική Περίοδο. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, όταν οι Αιγύπτιοι άρχισαν να συντάσσουν ένα ξόρκι στις Πινακίδες των Νεκρών, αριθμός 472, ώστε τα ουσαβτίς να απαντούν στην κλήση: «Ο δικαιωμένος Ν. λέει ‘Ω ουσαβτι, προορισμένο σε Ν, αν ο Ν καλείται να κάνει εργασία ή αν ζητήθηκε από τον Ν μια δύσκολη εργασία για οποιονδήποτε άνθρωπο για το καθήκον του, θα λες ‘Εδώ είμαι’. Αν ο Ν καλείται να φυλάξει αυτούς που εργάζονται εκεί, σκαλίζοντας τα νέα πεδία για να σπάσει τη γη ή για να μεταφέρει άμμο με καράβι από ανατολή σε δύση, θα λες ‘Εδώ είμαι’. Ο δικαιωμένος Ν.»

Αυτό το ξόρκι ή η ρητή κραυγή που ακούστηκε επάνω στα ουσαβτίς κατεγράφη σε αυτά, και έτσι στις περισσότερες περιπτώσεις φαίνεται χαραγμένο. Από τη Νέα Βασιλεία, εισήχθησαν πολλές καινοτομίες. Παραδείγματα με κείμενα άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Κάποια από αυτά ήταν σχετικά μακροσκελή κείμενα από το Κεφάλαιο VI στο Βιβλίο των Νεκρών. Ακόμη, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο απλώς αναφέρει το όνομα του αποβιώσαντος ή μια βασική ρητή φράση, με το όνομα μέλους της οικογένειας ή τους θεσεις που κατείχε.

Αρχικά τα ουσαβτίς κατασκευάζονταν κυρίως από κερί, αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μέσης Βασιλείας εμφανίστηκαν από πέτρα. Από τη Νέα Βασιλεία και εξής, το υλικό υακούει ήταν το φαϊενς. Γνωρίζουμε ότι παράγονταν σε πολλαπλά αντίγραφα χάρη σε καλούπια που διασώθηκαν, και όπου σε ορισμένες περιπτώσεις τα χάραγμένα κείμενα ήταν μη πλήρη, καθώς έλειπε το όνομα του ιδιοκτήτη. Η πιο δημοφιλής μορφή ήταν εκείνη της μούμιας μέχρι την εισαγωγή, προς τα τέλη της Δυναστείας XVIII, φιγούρες διακοσμημένες με καθημερινά ρούχα. Πολλά έφεραν εργαλεία για εργασία στα χωράφια, όπως καλάθι, φτιάρι ή σβώλος, ως αναφορά στο έργο που έπρεπε να εκτελέσουν στην Επόμενη Ζωή, ως συμβολική αναπαράσταση του κυρίαρχού τους. Η εικονογραφία, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους στον τάφο θα μπορούσαν να υποδηλώνουν πρόσθετες συμβολικές σημασίες.

Μερικές φορές τοποθετούνταν σε ξύλινα κουτιά, τα οποία μπορούσαν να είναι απλά ή με εξελιγμένα διακοσμητικά. Στη Νέα Βασιλεία τοποθετούνταν σε μικροσκοπικά σαρκοφάγα.

Ενώ αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα του αποθανόντος, στη Νέα Βασιλεία και αργότερα τα ουσαβτίς άρχισαν να θεωρούνται υπηρέτες ή ένας τρόπος σκλάβας, και για αυτόν τον λόγο παρήγοντο σε μεγάλη ποσότητα. Υπήρχαν γυναίκες και άνδρες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Κάποιες φορές υπήρχαν υπό την επίβλεψη επιμελητών, που διακρίνονταν από τη χρήση κιλτ. Αυτή είναι η περίπτωση του φαραώ Τουταγχαμών: διέθετε τριακόσιοεξήντα πέντε ουσαβτίς στην εξουσία του, ένα για κάθε μέρα του έτους· τριάντα έξι επιμελητές, ένας για κάθε ομάδα δέκα εργατών· και δώδεκα κύριοι επιμελητές, ένας για κάθε μήνα του έτους. Αυτό έφτασε σε συνολικά τετρακόσιους δέκα τρεις υπηρέτες στον Άλλο Κόσμο. Ο φόβος του να πρέπει να εκτελέσουν αυτές τις εργασίες που επιβλήθηκαν από τον Οσίρις, σήμαινε ότι σε ορισμένες ταφές υπήρχαν ακόμη ουσαβτίς που ήταν παρόντες ως αντικαταστάτες ή αναπληρωτές, αν χρειαστεί, για τους κυρίως.

Είναι λογικό να πιστέψει κανείς ότι κανένας φάραώ δεν θα ήθελε να εκπληρώσει αυτόν τον τύπο εργασίας προσωπικά, και έτσι τη σωστή στιγμή η ρητή που γράφτηκε πάνω στο σώμα του ουσαβτί έλεγε, ώστε αυτό το αντικείμενο να αποκτήσει ζωή για να απαντήσει στο κάλεσμα, αντικαθιστώντας τον φάραώ στη δουλειά.