Μια ξύλινη μάσκα - Εμείς - Ακτή Ελεφαντοστού (χωρίς τιμή ασφαλείας)

Μια μάσκα των We (γνωστών και ως Guéré) από την περιοχή Kabakouma της Αβιόρ Κόστ έχει κληρονομήσει από τις πλέον ορατά ισχυρές visually και εννοιολογικά φορτισμένες γλυπτικές παραδόσεις της ζώνης του δάσους της Άνω Γουϊνής. Δημιουργημένες εντός του πολιτιστικού πεδίου των ανθρώπων We, αυτές οι μάσκες δεν αποτελούν αυθύπαρκτα έργα τέχνης αλλά αναπόσπαστα στοιχεία ενός εκτελεστικού και δικαστικού συστήματος στο οποίο η μάσκαρα διαμεσολαβεί τις σχέσεις μεταξύ ανθρώπινων κοινοτήτων και ισχυρών δασικών πνευμάτων. Η φορτισμένη μορφολογία τους—σημαδεμένη από τολμηρή ασυμμετρία, υπερτονισμένα χαρακτηριστικά και συχνή ενσωμάτωση ζωικών ιδιοτήτων—υποδηλώνει την ύπαρξη δυνατών δυνάμεων που υπερβαίνουν την καθημερινή ανθρώπινη τάξη.

Οι μάσκες που αποδίδονται στην Kabakouma και στις γειτονικές περιοχές συχνά εμφανίζουν μια εντυπωσιακή αλληλεπίδραση μεταξύ abstractions και φιγούρας. Εκτυφλωτικά προεξέχοντα σωληνοειδή μάτια, μερικές φορές τοποθετημένα υπό γωνία, προβάλουν αμετάκλητη και αποσταθεροποιητική ματιά, ενώ το στόμα, συχνά αποδοσμένο με γυμνά δόντια ή προεξέχουσα μορφή, υποδηλώνει τόσο ομιλία όσο και απειλή. Κέρατα, κυνόδοντες ή στοιχεία φροντιδαίας μπορεί να υπαινίσσονται αγριόζωα της ζούγκλας, ευθυγραμμίζοντας τη μάσκα με το αδάμαστο πεδίο του δάσους, έναν χώρο που στη κοσμολογία We νοείται ότι κατοικείται από ισχυρές και απρόβλεπτες οντότητες. Η επιφάνεια ενδέχεται να φέρει ίχνη χρωστικής ουσίας, επιχρισμάτων ή τελεστικών υλικών, υποδεικνύοντας επαναλαμβανόμενη ενεργοποίηση σε θρησκευτικά πλαίσια παρά οριστική διατήρηση ως στατική μορφή.

Στην κοινωνία We, τέτοιες μάσκες λειτουργούν σε ένα εύρος συμφραζομένων, από μύηση και κοινοτική ρύθμιση μέχρι επίλυση διαφορών και επιβολή κοινωνικών προτύπων. Συχνά συνδέονται με μυστικές κοινότητες που ασκούν εξουσία μέσω του ελεγχόμενου αποκαλυπτικού χαρακτήρα της παρουσίας μάσκας. Όταν ενεργοποιούνται στην παράσταση, η μάσκα είναι αδιαχώριστη από ολόκληρο το κοστούμι, την κίνηση και το ηχητικό περιβάλλον· τα οπτικά της χαρακτηριστικά ενισχύονται από δυναμική χορογραφία, κρουστά συνοδείας και τον φορτισμένο ατμοσφαιρικά συναινετικό ομαδικό θεατή. Οι διαστρεβλώσεις του σκαλισμένου προσώπου δεν λειτουργούν απλώς ως αισθητικές επιλογές αλλά ως μέσα παραγωγής συναισθήματος—φόβος, θαυμασμός και σεβασμός—τα οποία είναι ουσιώδη στη αποτελεσματικότητα της μάσκας.

Το στιλιστικό λεξιλόγιο που διαφαίνεται σε μάσκες της περιοχής Kabakouma αντικατοπτρίζει επίσης ευρύτερες περιφερειακές αλληλεπιδράσεις ανάμεσα σε γειτονικούς λαούς, συμπεριλαμβανομένων των Dan και Wobe, με τους οποίους οι We μοιράζονται τόσο θεματικά μοτίβα όσο και τελετουργικές δομές. Ωστόσο, ακόμη και εντός αυτού του κοινού οριζόντιου ορίζοντα, οι τοπικές παραδόσεις σκάλισμα διατηρούν διακριτικές τονικότητες, είτε στην επιμήκυνση των προσώπων, είτε στη διαμόρφωση των κέρατων, είτε στην διαχείριση της επιφάνειας υφής. Τέτοιες διαφοροποιήσεις σημειώνουν τον ρόλο μεμονωμένων γλύπτων και τοπικών γενεών γνώσης, των οποίων οι πρακτικές διαμορφώνονται από κληρονομημένες συμβάσεις και επιτόπιες ανάγκες. Οι εστιασμένες συμπεριφορές στη διατήρηση προέρχονται από την ανάμειξη προσωπικών και τοπικών παραδόσεων.

Η αφαίρεση των We μασκών από τα αρχικά τους πλαίσια σε συλλογές και μουσεία έχει συχνά επισημάνει τη γλυπτική τους δύναμη, ενώ έχει αποκομίσει σε σημαντικό βαθμό τις διαστάσεις τους που αφορούν την εκτέλεση και την κοινωνική διάσταση. Μόνο όταν απομονωθεί η μάσκα μπορεί να θεωρηθεί ως αντικείμενο εντυπωσιακής μορφολογικής καινοτομίας, οι γωνιώδεις όγκοι και οι εκφραστικές διαστρεβλώσεις να αντηχούν με μοντερνιστικές ευαισθησίες. Ωστόσο, αυτή η προβολή διακινδυνεύει να αποσυνδέσει το έργο από το δίκτυο σχέσεων—τελετουργία, κοινωνία και περιβάλλον—that συνιστούν τον κύριο χώρο νοήματος του. Μια μάσκα από την Kabakouma πρέπει επομένως να προσεγγίζεται όχι μόνο ως σκαλιστό τεχουργημα, αλλά ως υλικό ίχνος ενός γεγονότος, μια συμπύκνωση ενεργειών, παρουσιών και πεποιθήσεων που εξελίσσονται στο χρόνο.

Με αυτή τη ματιά, η μάσκα We εμφανίζεται ως τόπος όπου η αισθητική εφεύρεση και η κοσμολογική σκέψη συγκλίνουν. Τα φορτισμένα χαρακτηριστικά της αποτυπώνουν μια όραση του κόσμου όπου το όριο μεταξύ ανθρώπου και μη ανθρώπινου είναι διεπερατό και συνεχώς διαπραγματεύεται. Η δύναμη του αντικειμένου βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την αμφισημία: αποτελεί ταυτόχρονα κατεργασμένη μορφή και φορέας δυνάμεων που δεν μπορούν να περιοριστούν πλήρως σε αυτό. Να ασχοληθεί κανείς με ένα τέτοιο έργο σημαίνει να αντιμετωπίσει μια γλώσσα γλυπτικής που προτιμά την ένταση έναντι της αρμονίας, τη μεταμόρφωση έναντι της σταθερότητας, και τη παρουσία έναντι της αναπαράστασης.

Αναφορές
- Hans Himmelheber, Negerkunst und Negerkünstler (1935); Kunst und Künstler in Afrika (1960).
- Eberhard Fischer και Hans-Joachim Koloss, Afrikanische Kunst (1973).
- Susan Mullin Vogel, Baule: African Art, Western Eyes (1997).
- William Fagg, African Tribal Images: The Katherine White Reswick Collection (1968).
- Ezra Kedem, συγγράμματα για μάσκες We/Wobe σε καταλόγους εκθέσεων και περιοδικά.
- Musée du quai Branly, καταλόγοι συλλογών και διαδίκτυα βάσεων δεδομένων.
- The Metropolitan Museum of Art, δημοσιεύσεις συλλογών Arts of Africa και διαδικτυακό κατάλογος.