Ένα γλυπτό από τερακότα. - Djenne - Μάλι (χωρίς τιμή ασφαλείας)

Ο θραυσματικός αγαλμάτινος που αποδίδεται στην πολιτισμική σφαίρα Ντζενέ-Ζενό, ανελκυσμένος στην περιοχή του Μόπτι και φέρεται να προέρχεται από τους λόφους του εσωτερικού Δέλτα του Νίγηρα, ανήκει σε ένα σώμα παραγωγών από τη μεταλλοειδή κεραμική δυτικής Αφρικής, η αρχαιολογική και ιστορική ερμηνεία των οποίων παραμένει και πλούσια αλλά και αμφιλεγόμενη. Η τρέχουσα κατάστασή του, που περιγράφεται ως θραύσμα σε ξαπλωτή ή σε κατάκλιτη θέση, ήδη σηματοδοτεί την διπλή αστάθεια που ορίζει τη μελέτη του: η ατελής ύλη από τη μια πλευρά. Παρακαλούμε σημειώστε ότι, σε απουσία εργαστηριακών δοκιμών, η απόδοση γίνεται μόνο ως αναφορά, βάσει της γνώσης και της πείρας μας σε αυτόν τον χώρο. Οπότε μπορούμε να προσδιορίσουμε μόνο ένα ακριβές χρονολόγιο με βάση το στυλ.

Ντζενέ-Ζενό, που βρίσκεται στο σημερινό Μάλι, αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους πρώιμους αστικούς κέντρους της Δυτικής Αφρικής Σαχάλης, ανθίζοντας μεταξύ περίπου του τρίτου αιώνα π.Χ. και του δευτέρου χιλιετιού μ.Χ. Ο χώρος, σε συνάρτηση με την ευρύτερη περιοχή του Εσωτερικού Δέλτα του Νίγηρα, συνιστά ένα πολύπλοκο αρχαιολογικό τοπίο όπου οικιστικά υψώματα, ταφικοί λόφοι και διασκορπισμένες ίχνη κατοικημένης ζωής διαπλέκονται. Η αναφερόμενη προέλευση από τα ταφικά λόφια του Εσωτερικού Δέλτα τοποθετεί το γλυπτό σε ταφικές ή μνημονικές συνθήκες, παρόλο που η απουσία ασφαούς στρωματογραφικής τεκμηρίωσης περιπλέκει κάθε απόλυτη ανάθεση λειτουργίας.

Η συλλογή του αντικειμένου στο Μόπτι, ένα βασικό υδάτινο και εμπορικό κόμβο στο κεντρικό Μάλι, αντικατοπτρίζει τα καλά τεκμηριωμένα μοτίβα κυκλοφορίας αντικειμένων που επιταχύνθηκαν κατά την εποχή της αποικιοκρατίας και της μετεποικιακής περιόδου. Αντικείμενα από τον πολιτισμικό ορίζοντα Τζενέ-Ζενό έχουν συχνά αποκοπεί από τα αρχαιολογικά τους πλαίσια, είτε μέσω ελεγχόμενης ανασκαφής είτε μέσω ανεπίσημης ανάκτησης, εισερχόμενα σε μουσειακές και ιδιωτικές συλλογές με μερικές ή ανασκευασμένες αφηγήσεις προέλευσης. Αυτή η αποσύνδεση του πλαισίου δεν είναι απλώς τυχαία αλλά συνιστά τη σύγχρονη βιογραφία τέτοιων αντικειμένων.

Ομοιοτυπικά, οι κεραμικοί πυρήνες από το Djenné-Jeno χαρακτηρίζονται από σκεπτικιστικά αλλά εκφραστικά μοντελοποιημένα ανθρώπινα ομοιώματα, με ιδιαίτερη προσοχή στη στάση, τη σωματική απόκλιση και την αφαίρεση των χαρακτηριστικών προσώπου. Ως θραύσμα όμως, τέτοιες φιγούρες αντιστέκονται σε πλήρη εικονογραφική ανάγνωση. Η ξαπλωτή θέση του παρόντος κομματιού μπορεί να είναι αρχική ή μπορεί να οφείλεται σε μεταγενέστερη θραύση· συνεπώς, η ερμηνεία ταλαντεύεται μεταξύ σκόπιμης απόδοσης—ίσως ανάπαυση, τελετουργική εναπόθεση ή ταφική τοποθέτηση—και τυχαιοποίησης μέσω ταφονικής διαδικασίας.

Μέσα στον ευρύτερο πολιτισμικό ορίζοντα του εσωτερικού Δέλτα του Νίγηρα, συχνά αποκαλούμενο Εσωτερικό Δέλτα του Νίγηρα, η παραγωγή κεραμικής συνδέεται συχνά με τελετουργικές πρακτικές συνδεδεμένες με την καταγωγή, τη κοσμολογία και τη κοινωνική μνήμη. Ωστόσο απαιτείται επιστημονική προσοχή, καθώς οι εθνογραφικές αναλογίες δεν μπορούν εύκολα να προβληθούν σε αρχαιολογικό υλικό που καλύπτει πολλούς αιώνες. Το θραύσμα καταλαμβάνει επομένως ένα μεταβατικό πεδίο ερμηνείας: ταυτόχρονα ένα αισθητικό αντικείμενο, ένα αρχαιολογικό ίχνος και ένα αποκινημένο αρχαίο τεκμήριο της οποίας η σημασία έχει διαμορφωθεί εκ νέου μέσω της συλλογής και της κυκλοφορίας.

Η θραύση του κατάστασης, αντί να μειώνει τη σημασία του, υπογραμμίζει τις επιστημολογικές συνθήκες υπό τις οποίες μελετάται η αρχαιολογική γλυπτική της Δυτικής Αφρικής. Το υπόλοιπο δεν είναι μόνο ένα υλικό υπόλειμμα ενός κάποτε ολοκληρωμένου αντικειμένου, αλλά και μαρτυρία για τις στρωμένες ιστορίες της ανασκαφής, του εμπορίου και της μουσειοποίησης που συνεχίζουν να διαμορφώνουν την κατανόηση του υλικού πολιτισμού Djenné-Jeno.

Λίστα αναφορών

Bedaux, R. M. A. και Lange, D. (επιμ.), 1994. The Djenné-Jeno Archaeological Project: Report of the 1981–1982 Field Season. Leiden: Rijksmuseum voor Volkenkunde.

McIntosh, R. J., 1995. Ancient Middle Niger: Urbanism and the Self-Organizing Landscape. Cambridge: Cambridge University Press.

McIntosh, S. K. (επιμ.), 1998. Beyond Chiefdoms: Pathways to Complexity in Africa. Cambridge: Cambridge University Press.

Insoll, T., 2003. The Archaeology of Islam in Sub-Saharan Africa. Cambridge: Cambridge University Press.

Gallay, A., 2011. L’archéologie du Mali: des origines à l’islam. Paris: Errance.

CAB44317