Ένα ξύλινο γλυπτό - Φον - Μπενίν (χωρίς τιμή ασφαλείας)

Στις τελετουργικές τέχνες των Φον του σύγχρονου Μπενίν και στις ευρύτερες θρησκευτικές διαμορφώσεις που συχνά ομαδοποιούνται υπό τον όρο Vodun (συχνά αποδίδεται ως “Voodoo” σε διασπορικές και δημοφιλείς μαρκώσεις), τα συνθέτοντα γλυπτά έμβιμα από ποικίλα υλικά — κόκαλα ζώων, υφάσματα, σχοινιά, μεταλλικά εξαρτήματα όπως λουκέτα και αποκοπές ξύλινων στοιχείων — λειτουργούν ως ενεργά τελετουργικά όργανα αντί ως αδρανή αναπαραστάσεις. Συχνά περιγράφονται στη βιβλιογραφία ως bocio (από τον Φον, συχνά αποδομείται ως “εξουσιοδοτημένη μορφή”), αυτά τα αντικείμενα συμπυκνώνουν δυνάμεις μέσω της εξεπιβεβλημένης συσσώρευσης, δέσμευσης και σφράγισης ουσιών που θεωρούνται ισχυρές εντός ενός συγκεκριμένου κοσμοθεωρητικού πλαισίου. Η παρουσία μιας χαραγμένης ανθρώπινης κεφαλής σε ένα τέτοιο σύνθετο έργο το εντάσσει σε ένα φάσμα φιγούρων που υλοποιούν την προσωποσύνη, την πρόθεση και τη σχετικότητα των σχέσεων, ενώ η προσθήκη οστών και άλλων οργανικών υπολειμμάτων δείχνει μια ροή μεταξύ ορατών και αόρατων πεδίων. Incl stand. (στις γλώσσες αυθεντικής εκπομπής, το κείμενο παραμένει ως έχει)

Το ζωικό οστό στις πρακτικές Fon/Vodun δεν αποτελεί ούτε ουδέτερο υπόλειμμα ούτε καθαρά συμβολικό σημείο. Κατανοείται ως υπόλειμμα ζωτικότητας, υλικό που έχει συμμετάσχει σε διαδικασίες ζωής και κατά συνέπεια διατηρεί ικανότητα να αγκαλιάζει ή να μεταφέρει δύναμη (ase, στους σχετικούς όρους θρησκείας Βουργούν, παρόλο που οι λεξιλογικές ισοδύναμες μεταφράσεις διαφέρουν). Όταν ενσωματώνεται σε τελετουργική γλυπτική, το οστό μπορεί να λειτουργήσει ως αγωγός σε συγκεκριμένα πεδία — προγονικά, χθόνια ή συνδεδεμένα με συγκεκριμένες θεότητες (vodun) — ανάλογα με το είδος, τις συνθήκες απόκτησης και την τελετουργική εμπειρία του τελετουργού. Ο επιστατικός τονισμός των οστών μέσα στο σύνολο, είτε μέσω της τοποθέτησής τους, της έκθεσής τους ή της δέσμευσής τους, συχνά σηματοδοτεί μια ενίσχυση της αποτελεσματικότητας: τα οστά μπορούν να τοποθετηθούν έτσι ώστε να “μιλούν,” να διαπερνούν ή να φυλάσσουν, η σκληρή τους σύσταση και η ανθεκτικότητά τους αντίκεινται με τις μεταβλητές ποιότητες του υφάσματος και του σχοινιού. Αυτή η αντίθεση δεν είναι μόνο φορμαλιστική· κωδικοποιεί μια λογική περί διατήρησης και ενεργοποίησης στην οποία τα άκαμπτα στοιχεία σταθεροποιούν και επικεντρώνουν ενέργειες που διαφορετικά είναι ασταθείς.

Τα υφάσματα και οι κλωστές —μερικές φορές στρωμένα, κόμπες, ή τυλιγμένα σφιχτά γύρω από τη φιγούρα— εκτελούν πράξεις δέσμευσης που είναι και κυριολεκτικές και ερμηνευτικές. Η περιτύλιξη αποτελεί μέσο περίκλεισης φορτισμένων ουσιών (βότανα) μέσα στο σώμα του αντικειμένου, προστατεύοντάς τα από εξάτμιση, ενώ ταυτόχρονα σηματοδοτεί την εικόνα ως σφραγμένη και επιχειρησιακή. Οι κόμποι μπορούν να επισημάνουν συγκεκριμένες ικεσίες ή περιορισμούς, κάθε δέσιμο αποδίδει μια ομιλούσα φόρμουλα ή μια πρόθεση στερεωμένη στη μορφή. Το λουκέτο, μια εντυπωσιακή σύγχρονη προσθήκη σε πολλές από τέτοιες γλυπτικές δημιουργίες, επεκτείνει αυτή τη λογική της σφραγίσεως σε καταλογο μηχανικής ασφάλειας. Η ύπαρξή του δεν είναι αναχρονιστική αλλά αποδεικνύει την ικανότητα προσαρμογής της πρακτικής Vodun να ενσωματώσει βιομηχανικά υλικά σε θεσπισμένους τελετουργικούς γραμματισμούς. Τα κλειδωμένα στοιχεία μπορεί να σημαίνουν τον περιορισμό επικίνδυνων δυνάμεών, τη δέσμευση ενός συμβολαίου ή την αποτροπή μη εξουσιοδοτημένης πρόσβασης — από ανθρώπους ή από πνεύματα — στο περιεχόμενο και τις ικανότητες της φιγούρας.

Η χαρακτική ανθρώπινη κεφαλή αποτυπώνει το ενοποιημένο ανθρωπομορφικό σχήμα, αλλά δεν πρέπει να διαβαστεί ως προσωπογραφία με δυτικό τρόπο. Αντίθετα, παρέχει έναν τόπο απεύθυνσης και μια επιφάνεια πάνω στην οποία μπορούν να συσσωρευτούν σημάδια ενεργοποίησης — χρωστικές, κρούσεις, συνδέσεις. Τα μάτια, τα στόματα και τα κρανιακά σχήματα συχνά τονίζονται ως σημεία ανταλλαγής, όπου οι προσφορές δέχονται και οι εντολές εκδίδονται. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η κεφαλή μεσολαβεί μεταξύ των εσωτερικευμένων ουσιών (που κρύβονται μέσα σε περιτυλίγματα ή κενά) και του εξωτερικού κόσμου, αποδίδοντας την ικανότητα της φιγούρας σε κοινωνικά και τελετουργικά συμφραζόμενα.

Οι επιστημονικές αναφορές από καιρό παλεύουν με τη βαβούρα της ορολογίας που εφαρμόζεται σε τέτοια αντικείμενα. Η αποκαλούμενη κατά την αποικιοκρατική εποχή “φαρέτρα” (fetish), προερχόμενη από το πορτογαλικό feitiço, ιστορικά κουβαλούσε υποβαθμιστικές συνδηλώσεις που απέκρυπταν ινδιγενείς αντιλήψεις. Σύγχρονη επιστημονική έρευνα τείνει να διατηρεί τον όρο κριτικά, αν και σε ελάχιστες περιπτώσεις, προτιμώντας εμεϊκές κατηγορίες όπως bocio ή πιο ουδέτερους περιγραφείς όπως “δύναμη φιγούρας.” Παρ’ όλα αυτά, το παλιό λεξιλόγιο παραμένει στα μουσεία καταλόγους και τον ιστορικό λόγο της τέχνης, απαιτώντας προσεκτικό διαχωρισμό των εννοιολογικών συνεπειών του. Μέσα σε ένα πλαίσιο Fon/Vodun, η αποτελεσματικότητα αυτών των γλυπτών δεν αποδίδεται σε μη λογική πίστη, αλλά σε ένα συνεκτικό σύστημα υλικού-σημειωτικού χειρισμού, στο οποίο οι ουσίες, οι μορφές και οι πράξεις ρυθμίζονται ώστε να παράγουν επιδράσεις στον κόσμο.

Η έμφαση στα οστά μέσα σε αυτά τα συνθέτα συμβάλλει σε μια ευρύτερη ποιητική της συσσώρευσης και της ενίσχυσης. Τα οστά, τα υφάσματα, τα σχοινιά, τα μεταλλικά κλειδιά και το χαραγμένο ξύλο δεν επιλέγονται τυχαία· επιλέγονται και τοποθετούνται με τελετουργική γνώση που κατανοεί πώς τα διάφορα υλικά προσελκύουν, διακρατούν και κατευθύνουν τις δυνάμεις. Το προκύπτον αντικείμενο είναι διεργασιακό, συχνά συγκεντρώνοντας επιπλέον στρώσεις με την πάροδο του χρόνου καθώς τρέφεται, επιδιορθώνεται ή επανενεργοποιείται. Η επιφάνειά του μπορεί να φαντάζει πυκνή, ακόμη και αδιαφανής σε έναν εξωτερικό θεατή, αλλά για τους πρακτικούς παραμένει ευανάγνωστη ως καταγραφή παρεμβάσεων και χάρτης δυνατοτήτων.

Τοποθετημένο σε μουσειακά συμφραζόμενα, ένα τέτοιο γλυπτό προσκαλεί μια διττή ανάγνωση. Από τη μια μεριά, μπορεί να προσεγγιστεί μορφολογικά, ως ένα assemblage που συγκρούει υφές — λεία ξύλο, εύθραυστο οστό, μαλακό ύφασμα, ψυχρό μέταλλο — και να τα οργανώσει σε μια επιβλητική οπτική δομή. Από την άλλη, και πιο κριτικά, πρέπει να νοηθεί ως ενεργό μέλος ενός ζωντανού θρησκευτικού συστήματος, των νοημάτων του οποίου δεν εξαντλούνται από την έκθεση. Το λουκέτο δεν σημαίνει απλώς σclosure· το ενεργοποιεί. Οι κόμβοι δεν διακοσμούν απλώς· δέουν. Τα οστά δεν υπαινίσσονται με απόσταση το θάνατο· κινητοποιούν τα απόβλητα της ζωής. Η προσοχή σε αυτές τις διαστάσεις είναι να αναγνωρίσει το γλυπτό όχι ως στατικό αρχείο αλλά ως κόμβο εν σώζεται πρακτικής μέσα στις συνεχιζόμενες πρακτικές του κάνε, δέσε και ενεργοποίησε τις δυνάμεις που συνιστούν τον κοινωνικό και πνευματικό κόσμο των κοινοτήτων Fon/Vodun.

Αναφορές
- Blier, Suzanne Preston. African Vodun: Art, Psychology, and Power. Chicago: University of Chicago Press, 1995.
- Davis, Wade. The Serpent and the Rainbow. New York: Simon & Schuster, 1985.
- Drewal, Henry John. Sacred Waters: Arts for Mami Wata and Other Divinities in Africa and the Diaspora. Bloomington: Indiana University Press, 2008.
- Farris Thompson, Robert. Flash of the Spirit: African and Afro-American Art and Philosophy. New York: Vintage Books, 1984.
- Maupoil, Bernard. La Géomancie à l’ancienne Côte des Esclaves. Paris: Institut d’Ethnologie, 1943.
- Rush, Dana. “Efficacy and the Object: Yoruba and Fon Power Figures.” African Arts 33, no. 2 (2000): 36–49.

CAB45212