Οβελίσκος από λαπίς λαζούλι μήκους 32 εκ. Οβελίσκος - Ύψος: 32 cm - Πλάτος: 10 cm- 2250 g - (1)

Lapis lazuli (UK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; US: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) είναι μια βαθύ-μπλε μεταμορφωμένη πέτρα που χρησιμοποιείται ως ημιπολύτιμος λίθος και έχει εκτιμηθεί από την αρχαιότητα για το έντονο χρώμα της. Το όνομά της προέρχεται από την περσική λέξη για το κόσμημα, lāžward,[1] και αποτελεί τη ρίζα για τη λέξη «μπλε» σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων ισπανικά azul, πορτογαλικά azul και αγγλικά azure. Ο lapis lazuli αποτελεί πέτρα που απαρτίζεται κυρίως από τα μέταλλα λαζουρίτης, πυρίτης και ασβεστίτης. Από την 7η χιλιετία π.Χ. τουλάχιστον, ο lapis lazuli εξορυσσόταν στα ορυχεία Sar-i Sang,[2] στο Shortugai, και σε άλλα ορυχεία στην επαρχία Badakhshan στην σημερινή βορειοανατολική Αφγανιστάν.[3] Αντικείμενα από lapis lazuli, χρονολογημένα από το 7570 π.Χ., έχουν βρεθεί στον Bhirrana, ο οποίος είναι ο αρχαιότερος τόπος του πολιτισμού του Ινδικού Κουλού.[4] Ο lapis ήταν εξαιρετικά εκτιμημένος από τον πολιτισμό της κοιλάδας του Ινδού (3300–1900 π.Χ.).[4][5][6] Οι χάντρες από lapis έχουν βρεθεί σε Νεολιθικά θάψανα στη Mehrgarh, Caucasus και μέχρι τη Μαυριτανία.[7] Χρησιμοποιήθηκε στην ταφική μάσκα του Τουτανχομώνου (1341–1323 π.Χ.).[8]

Στο τέλος του Μεσαίωνα, η Ευρώπη άρχισε να εισάγει Lapis lazuli προκειμένου να τη συντρίψει σε σκόνη και να φτιάξει ultramarine χρωστική. Το Ultramarine χρησιμοποιήθηκε από μερικούς από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, όπως οι Masaccio, Perugino, Titian και Vermeer· συχνά προοριζόταν για τα ενδύματα των κεντρικών μορφών των έργων τους, ιδίως της Παναγίας. Το Ultramarine έχει επίσης βρεθεί στην οδοντική tartar μονάδων μεσαιωνών μοναχιών και γραφέων, πιθανώς ως αποτέλεσμα γλύφοντας τις βούρτσες τους κατά την παραγωγή μεσαιωνικών κειμένων και χειρογράφων.[9]

Ιστορία
Οι ανασκαφές από το Tepe Gawra δείχνουν ότι ο Lapis lazuli εισήχθη στη Μεσοποταμία περίπου στην ύστερη φάση Ubaid, περ. 4900–4000 π.Χ.[10] Μία παραδοσιακή αντίληψη ήταν ότι ο Lapis lazuli εξορυσσόταν κάπου 1.500 μίλια ανατολικά – στο Badakhshan. Πράγματι, η περσική اللاζαβάρδ lāžavard/lāževard, που γράφεται και لاجورد lājevard, συνήθως ερμηνεύεται ότι προέρχεται από τοπικό τοπωνύμιο.

Από τα περσικά, το αραβικό لازورد lāzaward αποτελεί τη ετυμολογική πηγή και της αγγλικής λέξης azure (δια μέσω του Παλαιού Γαλλικά azur) και του Μεσαιωνικού Λατινικού lazulum, που ήρθε να σημαίνει 'ουρανός' ή 'sky'. Για αποσαφήνιση, χρησιμοποιήθηκε lapis lazulī («λιθος του lazulum») για να αναφερθεί στο ίδιο το λίθο, και είναι ο όρος που τελικά εισήχθη στα Μεσαιωνικά Αγγλικά.[11] Lazulum ετυμολογικά σχετίζεται με το χρώμα μπλε, και χρησιμοποιείται ως ρίζα για τη λέξη του μπλε σε αρκετές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων ισπανικών και πορτογαλικών azul.[11][12]

Ορυχεία στην βορειοανατολική Αφγανιστάν συνεχίζουν να είναι μια κύρια πηγή lapis lazuli. Σημαντικές ποσότητες παραγονται επίσης από ορυχεία δυτικά της Λίμνης Μπαϊκάλ στη Ρωσία, και στις Άνδεις στη Χιλή, η οποία είναι η πηγή που χρησιμοποίησαν οι Ίνκας για τη χάραξη τεχνοτροπιών και κοσμημάτων. Μικρότερες ποσότητες εξορύσσονται σε Πακιστάν, Ιταλία, Μογολαλία, Ηνωμένες Πολιτείες και Καναδά.[13]

Επιστήμη και χρήσεις
Σύνθεση
Το σημαντικότερο μεταλλικό συστατικό του lapis lazuli είναι το λαζουρίτης[14] (25%–40%),[citation needed] ένα μπλε φελντασίτης-υδρολιθομάρμαρο, μέλος της οικογένειας sodalite, με τον τύπο Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Το μεγαλύτερο μέρος του lapis lazuli περιέχει επίσης ασβεστίτη (λευκό) και πυρίτη ( μεταλλικό κίτρινο). Κάποια δείγματα lapis lazuli περιέχουν αργίτη, διοψίδιο, εnsτατίτη, μίκρα, Hauynite, χαρακτηριστικά ορυκτά hornblende, nosean, και θειούχους löllingite geyerite.

Ο lapis lazuli συνήθως απαντάται σε κρυσταλλικό μάρμαρο ως αποτέλεσμα επαφικού μεταμορφισμού.

Χρώμα

Ο έντονος μπλε χρωματισμός οφείλεται στην παρουσία του τρισουρικού ριζικού ανιόντος (S•−3) στο κρύσταλλο.[16] Η παρουσία δια-θειούχου (S•−2) και τετραθειούχου (S•−4) ριζών μπορεί να μεταβάλλει το χρώμα προς κίτρινο ή κόκκινο, αντίστοιχα.[17] Αυτά τα ριζικά ανιόντα αντικαθιστούν τα ιόντα χλωριούχου στο πλαίσιο της σοντόλειας.[18] Το ριζικό ανιόν S•−3 παρουσιάζει ορατή απορροφητική ζώνη στο εύρος 595–620 nm με υψηλή molar absorptivity, οδηγώντας στο έντονο μπλε χρώμα του.

Πηγές
Ο lapis lazuli βρίσκεται σε ασβεστόλιθο στην κοιλάδα του ποταμού Kokcha στην επαρχία Badakhshan, στα βορειοανατολικά του Αφγανιστάν, όπου τα μεταλλεία Sar-i Sang έχουν αξιοποιηθεί για πάνω από 6.000 χρόνια.[20] Το Αφγανιστάν υπήρξε η πηγή lapis για τους αρχαίους περσικούς, αιγυπτιακούς και μεσοποταμιακούς πολιτισμούς, καθώς και για τους μεταγενέστερους Έλληνες και Ρωμαίους. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι απέκτησαν το υλικό μέσω εμπορίου με τους Μεσοποτάμιους, ως μέρος των σχέσεων Αιγύπτου–Μεσοποταμίας και από την αρχαία Αιθιοπία. Κατά την ακμή του Πολιτισμού της Κοιλάδας του Ινδού, γύρω στο 2000 π.Χ., η αποικία Harappa, γνωστή πλέον ως Shortugai, εγκαταστάθηκε κοντά στα ορυχεία lapis.

Εκτός από τα αφγανικά κοιτάσματα, ο lapis εξορύσσεται επίσης στα Andes ( κοντά στο Ovalle, Χιλή)· και δυτικά της Λίμνης Μπαϊκάλ στη Σιβηρία, Ρωσία, στο ορυχείο Tultui lazurite. Εξορύσσεται επίσης σε μικρότερες ποσότητες σε Αγκόλα, Αργεντινή, Μπούρμα, Αιθιοπία, Πακιστάν.