Μωσαϊκό Λαπίς Λαζούλι Μπολ - Πλάτος: 10 cm- 202 g - (1)

Lapis lazuli (UK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; US: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) είναι ένα βαθύ-μπλε μεταμορφωμένο πέτρωμα που χρησιμοποιείται ως ημιπολύτιμος λίθος και που εκτιμάται από την αρχαιότητα για το εντονό του χρώμα. Το όνομά του προέρχεται από το περσικό词 for το πολύτιμο λίθο, lāžward, [1] και εξυπηρετεί ως ρητίνηση για τη λέξη «μπλε» σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων των ισπανικών και πορτογαλικών azul και αγγλικού azure. Το lapis lazuli είναι ένα πέτρωμα που αποτελείται κυρίως από τα μέταλλα lazurite, pyrite και calcite. Από τον 7ο π.Χ. αιώνα, ο lapis lazuli εξορυσόταν στα ορυχεία Sar-i Sang,[2] στο Shortugai και σε άλλα ορυχεία στην επαρχία Badakhshan στην τρέχουσα βορειοανατολική Αφγανιστάν.[3] Τα ευρήματα από lapis lazuli, χρονολογημένα το 7570 π.Χ., έχουν βρεθεί στη Bhirrana, η οποία είναι ο αρχαιότερος χώρος του πολιτισμού της κοιλάδας του Ινδού.[4] Το lapis ήταν ιδιαίτερα περιζήτητο από τον Ινδουποκάμπιο πολιτισμό (3300–1900 π.Χ).[4][5][6] Οι χάντρες lapis έχουν βρεθεί σε Νεολιθικούς τάφους στο Mehrgarh, στον Καύκασο και μέχρι τη Μαυριτανία.[7] Χρησιμοποιήθηκε στην ταφή μάσκας του Τουτάνχαμουν (1341–1323 π.Χ).[8]

Στο τέλος του Μεσαίωνα, η Ευρώπη άρχισε να εισάγει Lapis lazuli προκειμένου να τον αλέσει σε σκόνη και να παραγάγει ultramarine χρωστική. Η υπερ-μπλε χρησιμοποιήθηκε από μερικούς από τους σημαντικότερους ζωγράφους της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, όπως ο Masaccio, ο Perugino, ο Titian και ο Vermeer· συχνά προοριζόταν για τα ρούχα των κεντρικών μορφών των εικόνων τους, ιδιαίτερα της Παναγίας. Η ultramarine έχει επίσης βρεθεί στη δοντιακή πέτρα οδοντίνης μοναχών μεσαιωνικών και γραφέων, ίσως εξαιτίας της γλείφοντας τα πινέλα τους κατά τη δημιουργία μεσαιωνικών κειμένων και χειρογράφων.[9]

Ιστορία
Οι εκσκαφές από το Tepe Gawra δείχνουν ότι το lapis lazuli εισήχθη στη Μεσοποταμία περίπου κατά την ύστερη περίοδο Ομπάϊντ, περ. 4900–4000 π.Χ.[10] Μια παραδοσιακή αντίληψη ήταν ότι το lapis lazuli εξορυσσόταν κάπου 1.500 μίλια προς τα ανατολικά – στο Badakhshan. Πράγματι, ο περσικός όρος lāžavard/lāževard, επίσης γραμμένος لاجورد lājevard, συνήθως ερμηνεύεται ως προέλευση σε τοπικό τοπωνύμιο.

Από τα περσικά, τα αραβικά لازورد lāzaward είναι η ετυμολογική πηγή τόσο της αγγλικής λέξης azure (μέσω του παλαιού γαλλικού azur) όσο και του μεσαιωνικού λατινικού lazulum, που ήρθε να σημαίνει 'ουρανός' ή 'κάπα'. Για αποσαφήνιση, το lapis lazulī («πέτρα του lazulum») χρησιμοποιήθηκε για να αναφέρεται στη λίθο αυτήν και τελικά εισήχθη στην Αγγλική Μέση γλώσσα.[11] Το Lazulum ετυμολογικά σχετίζεται με το χρώμα μπλε, και χρησιμοποιείται ως ρίζα για τη λέξη μπλε σε αρκετές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων των ισπανικών και πορτογαλικών azul.[11][12]

Ορυχεία στη βορειοανατολική Αφγανιστάν συνεχίζουν να αποτελούν κύρια πηγή lapis lazuli. Σημαντικές ποσότητες παράγονται επίσης από ορυχεία δυτικά της λίμνης Μπαϊκάαλ στη Ρωσία, και στις Άνδεις στη Χιλή, όπου αποτελεί πηγή που χρησιμοποίησαν οι Ίνκας για την παρασκευή τεχνητών αντικειμένων και κοσμημάτων. Μικρότερες ποσότητες εξορύσσονται σε Πακιστάν, Ιταλία, Μογγολία, Ηνωμένες Πολιτείες και Καναδά.[13]

Επιστήμη και χρήσεις
Σύνθεση
Η σημαντικότερη μοριακή συνιστώσα του lapis lazuli είναι η lazurite[14] (25% έως 40%),[αναφορά χρειάζεται] ένας μπλε ορυκτός μεταλλοειδής πυριτητής της οικογένειας sodalite, με τη μορφή Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Οι περισσότεροι lapis lazuli περιέχουν επίσης calcite (λευκό) και pyrite (μεταλλικό κίτρινο). Κάποια δείγματα περιέχουν augite, diopside, enstatite, χαλκός, hauynite, hornblende, nosean, και σουλφουρ-rich löllingite geyerite.

Το lapis lazuli συνήθως βρίσκεται σε κρυσταλλικά μάρμαρα ως αποτέλεσμα επαφικής μεταμόρφωσης.

Χρώμα

Το έντονο μπλε χρώμα οφείλεται στην ύπαρξη του τρί- σουλφικού ανιονίου ρίζα (S•−3) στο κρύσταλλο.[16] Η παρουσία διουλίου (S•−2) και τετρα- σουλφρυου (S•−4) ριζών μπορεί να μετατοπίσει το χρώμα προς το κίτρινο ή το κόκκινο, αντίστοιχα.[17] Αυτές οι ριζικές ανιοντικές αντικαθιστούν τα χλωριδικά ιόντα ενwithin τη δομή της sodalite.[18] Το ριζικό ανιόν S•−3 εμφανίζει ορατό φάσμα απορρόφησης την περιοχή 595–620 nm με υψηλό μολαρικό απορροφητικό συντελεστή, οδηγώντας στο λαμπερό μπλε χρώμα του.[19]

Πηγές
Το lapis lazuli βρίσκεται σε ασβεστόλιθο στην κοιλάδα του ποταμού Kokcha στην επαρχία Badakhshan, βορειοανατολικά Αφγανιστάν, όπου τα αποθέματα ορυχείου Sar-i Sang εργάζονται για περισσότερα από 6.000 χρόνια.[20] Το Αφγανιστάν αποτελούσε τηSource lapis για τον αρχαίο περσικό, αιγυπτιακό και μεσοποταμικό πολιτισμό, καθώς και για τους μεταγενέστερους Έλληνες και Ρωμαίους. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι απέκτησαν το υλικό μέσω εμπορίου με τους Μεσοποτάμιους, ως μέρος των σχέσεων Αιγύπτου–Μεσοποταμίας και από την αρχαία Αιθιοπία . Κατά τη διάρκεια της ακμής του πολιτισμού της κοιλάδας του Ινδού, περίπου το 2000 π.Χ., η αποικία Χαραππού, γνωστή σήμερα ως Shortugai, ιδρύθηκε κοντά στα μεταλλεία lapis.

Εκτός από τα αφγανικά αποθέματα, το lapis εξορύσσεται επίσης στις Άνδεις (κοντά το Ovalle, Χιλή)· και δυτικά της λίμνης Μπαϊκάαλ στη Σιβηρία, Ρωσία, στο ορυχείο Tultui lazurite. Εξορύσσεται σε μικρότερες ποσότητες σε Αγκόλα, Αργεντινή, Μπούρμα, Αιθιοπία, Πακιστάν.