Ascanio Centorio - Discorsi di guerra - 1562

Ο Συγγραφέας: Ασκάνιο Κεντόριο ντελλ’ Ορτενσί

Ο Ασκάνιο Κεντόριο ντελλ’ Ορτενσί υπήρξε Ιταλός λογοτέχνης και ιστορικός του XVI αιώνα. Το πρόσωπό του είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον γιατί βρίσκεται στο σημείο συνάντησης της λογοτεχνίας, της ιστοριογραφίας και του πολιτισμού των όπλων.

Ο Κεντόριο αρχικά ασχολήθηκε και με την ποίηση και τη λογοτεία, αλλά η πιο σημαντική του ιστορική δραστηριότητα συνδέεται με τη συνεργασία με τον Γιοβάνι Μπατίστα Κασταλντό, διάσημο στρατιωτικό ο γιος της εποχής. Σύμφωνα με την ανάπλαση της Treccani, ο Κασταλντό άρχισε από το 1557 να μιλά στον Κεντόριο παρατηρήσεις σχετικά με την τεχνική του πεζικού που είχαν ωριμάσει από την μακρά εμπειρία του· αυτές οι γνώσεις οδήγησαν αργότερα στα Discorsi di guerra, που εκδόθηκαν μεταξύ 1558 και 1562.

Αυτός ο δεσμός είναι κρίσιμος για την κατανόηση του έργου: ο Κεντόριο είναι ο συγγραφέας που οργάνωσε και κατέγραψε το υλικό, ενώ πίσω από το στρατιωτικό περιεχόμενο εμφανίζεται η συγκεκριμένη εμπειρία του Κασταλντό.

Το ίδιο το Treccani επισημαίνει ότι το έργο δημοσιεύθηκε κάτω από το όνομα Κεντόριο, αλλά οι στρατιωτικές παρατηρήσεις προέρχονταν σε μεγάλο βαθμό από την εμπειρία του Κασταλντό.

3. Γιοβάνι Μπατίστα Κασταλντό: ο ιστορικός χαρακτήρας πίσω από το έργο

Μίον συνδετικός κρίκος είναι λοιπόν με τον Γιοβάνι Μπατίστα Κασταλντό, μαρκήσος της Κάσσανου και κόμης του Πιαδένα.

Ο Κασταλντό υπήρξε σημαντικός στρατιωτικός διοικητής του XVI αιώνα. Πολέμησε στην Ιταλία, στις Κάτω Χώρες, στη Γερμανία και στην Ουγγαρία and διακρίθηκε κυρίως στην εκστρατεία της Τρανσυλβάνια το 1551. Το 1562 διεύθυνε επίσης τις ισπανικές δυνάμεις στο Πιεμόντε κατά των Γάλλων.

Η σχέση των δύο ανδρών εξηγεί γιατί το βιβλίο δεν είναι απλώς ένα θεωρητικό εγχειρίδιο. Το κείμενο γεννιέται σε μια εποχή όπου η άμεση εμπειρία των διοικητών είχε τεράστια σημασία στη σκέψη για την τέχνη του πολέμου.

Σημαντικό είναι ότι η σελίδα που έχετε φωτογραφίσει αφιερώνει το έργο και στον Γιοβάνι Μπατίστα Κασταλντό, παρουσιάζοντάς τον με τους τίτλους ευγενείας του.

4. Για τι μιλά το Πέμπτο και Τελευταίο Διάλογο;

Οι Discorsi di guerra είναι δομημένοι σε πέντε μέρη, καθένα αφιερωμένο σε μια πτυχή του πολέμου και της στρατιωτικής διοίκησης.

Σύμφωνα με περιγραφή της βιβλιογραφίας του έργου:
- ο πρώτος λόγος αφορά τα καθήκοντα ενός στρατηγού του στρατού,
- ο δεύτερος ασχολείται με την κατάκτηση μιας επαρχίας,
- ο τρίτος αφορά τα προσόντα του αρχιστράτηγου,
- ο τέταρτος τη defen­se μιας πόλης υπό πολιορκία,
- ο πέμπτος, ο οποίος έχει σχέση με τη φωτογραφία, ευρύνει περαιτέρω το θέμα της στρατιωτικής ύλης.

Το πέμπτο βιβλίο είναι ιδιαίτερα σημαντικό και για τις διαστάσεις του: η Folger Shakespeare Library καταγράφει 285 σελίδες, ενώ τα τέσσερα προηγούμενα βιβλία είναι πολύ συντομότερα.

Το βιβλίο δεν πρέπει επομένως να νοηθεί απλώς ως ένα αφήγημα μαχών. Είναι κυρίως μια σκέψη περί στρατηγικής, διοίκησης, στρατιωτικών αποφάσεων και της εμπειρίας που χρειάζεται για να αντιμετωπίσει κανείς τον πόλεμο.

5. Το νόημα του έργου

Το νόημα των Discorsi di guerra πρέπει να τοποθετηθεί στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών του περασμένου αιώνα και στις συχνές διαμάχες και μετασχηματισμούς των τεχνικών του πολέμου.

Τον 16ο αιώνα ο πόλεμος άλλαζε βαθιά. Η διάδοση των πυροβόλων όπλων, της πυροβολικής και των νέων τεχνικών οχύρωσης έκανε όλο και πιο περίπλοκη τη διευθέτηση των στρατών.

Για τον λόγο αυτό μεγάλωνε και η ανάγκη να τεθούν γραπτώς οι στρατιωτικές γνώσεις.

Το έργο του Κεντόριο αντιπροσωπεύει έτσι την προσπάθεια μετατροπής της συγκεκριμένης εμπειρίας των διοικητών σε μια οργανωμένη και μεταβιβάσιμη γνώση.

Δεν πρόκειται απλώς για το πώς να παλεύεις: το κείμενο σκιαγραφεί και τον τρόπο με τον οποίο ένας διοικητής πρέπει να σκέφτεται, να οργανώνει τις δυνάμεις του, να αξιολογεί τον εχθρό και να παίρνει αποφάσεις.

6. Η σύνδεση με τον Πόλεμο της Τρανσυλβανίας

Ένας από τους πιο ενδιαφέροντες ιστορικούς συνδέσμους αφορά την Τρανσυλβανία.

Ο Κασταλντό υπήρξε πρωταγωνιστής της στρατιωτικής εκστρατείας στην Τρανσυλβανία το 1551 και ο Κεντόριο αξιοποίησε πληροφορίες που συνδέονται άμεσα με την εμπειρία του διοικητή. Το επόμενο έργο του, τα Commentarii della guerra di Transilvania, αφηγείται τα γεγονότα αυτής της περιοχής και αποτελεί μια σημαντική πηγή γνώσης για τις στρατιωτικές υποθέσεις της εποχής.

Αυτό επιτρέπει τη σύνδεση των Discorsi di guerra με ένα από τα μεγάλα γεωπολιτικά προβλήματα του 16ου αιώνα: τη ρήξη ανάμεσα στους Αψβόγκους και τη Οθωμανική Αυτοκρατορία στην κεντρο-ανατολική Ευρώπη.

Ένα ιδιαίτερα σημαντικό επεισόδιο είναι η πολιορκία της Τίμισιοάρα το 1552, αφηγούμενο από τον Κεντόριο στα κείμενά του για τον Πόλεμο της Τρανσυλβανίας. Η πόλη υπέστη μακρά βομβαρδισμό και τελικά πέρασε υπό οθωμανικό έλεγχο, όπου παρέμεινε για πάνω από έναν αιώνα και μισό.

Αυτό το επεισόδιο βοηθά να κατανοηθεί συγκεκριμένα γιατί τους αιώνες του 16ου αιώνα τα θέματα όπως η πολιορκία, οι οχύρωσεις, η άμυνα των πόλεων και η οργάνωση των στρατών ήταν τόσο σημαντικά.

7. Η σύνδεση με τον Καρόλο Ε’ και τους Αψβούργους

Η υπόθεση του Κασταλντό επιτρέπει επιπλέον να συνδέσει το έργο με την ευρωπαϊκή πολιτική των Αψβούργων.

Ο Κασταλντό είχε πολεμήσει υπηρέτης του Καρόλου Ε’ και είχε συμμετάσχει σε εκστρατείες σε διάφορες περιοχές της Ευρώπης. Η εμπειρία του εξελίχθηκε λοιπόν μέσα στους συγκρούσεις που αφορούσαν τον Αψβουργικό κόσμο, τη Γαλλία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Το έργο του Κεντόριο μπορεί επομένως να διαβαστεί ως ένα ντοκουμέντο της στρατιωτικής κουλτούρας μιας Ευρώπης στην οποία ο πόλεμος δεν περιοριζόταν πλέον σε μεμονωμένες τοπικές διαμάχες, αλλά αφορούσε μεγάλες δυνάμεις, πολυεθνικούς στρατούς και τεράστια εδάφη.

8. Ο τυπογραφέας: Γαβριήλ Γιολιτό ντε’ Φεράρι

Ένας ακόμη σημαντικός πρωταγωνιστής είναι ο Γαβριήλ Γιολιτό ντε’ Φεράρι, ο τυπογράφος που αναφέρεται στο εξώφυλλο.

Ο Γιολιτό δούλευε στη Βενετία, ένα από τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά κέντρα εκτύπωσης του XVI αιώνα. Το εργαστήριό του γνώρισε σημαντική ανάπτυξη και οι εκδόσεις του χαρακτηρίζονταν από τη χρήση νέων γραμματοσειρών, διακοσμητικών και αρχικών, καθώς και από ιδιαίτερη εκδοτική φροντίδα.

Ο Γιολιτό δεν ήταν λοιπόν απλά ο άνθρωπος που υλοποίησε τη φυσική εκτύπωση του βιβλίου: ήταν ένας από τους πρωταγωνιστές της μεγάλης βενετσιάνικης βιβλιοπαραγωγής της Αναγέννησης.

Η δραστηριότητά του περιελάμβανε κλασικά και σύγχρονα έργα, συχνά σε συνεργασία με λογοτέχνες, μεταφραστές, επιμελητές και σχολιαστές.

Είναι ενδιαφέρον επίσης το γεγονός ότι τα επόμενα χρόνια ο Γιολιτό ανέπτυξε, μαζί με τον Τομάσο Πορκακί, ένα σημαντικό εκδοτικό σχέδιο αφιερωμένο στην ιστορία και τον πόλεμο, την λεγόμενη “Collana historica”. Ο κατάλογος περιλάμβανε κείμενα αρχαίων συγγραφέων όπως ο Πολίβιος, ο Θουκυδίδης και ο Ηρόδοτος, καθώς και σύγχρονα στρατιωτικά δοκίμια.

Αυτό δείχνει πόσο η βενετσιάνικη εκτύπωση συνέβαλε στη διάδοση της ιστορικής και στρατιωτικής κουλτούρας.

9. Γιατί το βιβλίο είναι σημαντικό και ως αντικείμενο

Η φωτογραφία που έδειξες επιτρέπει να παρατηρήσεις όχι μόνο το περιεχόμενο, αλλά και το βιβλίο ως ιστορικό τεκμήριο.

Η σελίδα παρουσιάζει:
- αρχαίο και φυσικά φθαρμένο χαρτί,
- κινητούς τύπους του 16ου αιώνα,
- αρχικά και διακοσμητικά ξυλογραφήματά,
- ένα μεγάλο έμβλημα/εικονογράφηση αριστοκρατικής φύσης,
- τη φρασεολογία εκδόσεως “In Vinegia appresso Gabriel Giolito de' Ferrari”,
- την ημερομηνία MDLXII, δηλαδή 1562.

Η βιβλιογραφική καταγραφή του αντίγραφου επιβεβαιώνει την ύπαρξη πλάγιου, λατινικού, αρχικών και ξυλογραφικών διακοσμήσεων.

Αυτό είναι σημαντικό επειδή η ίδια η σελίδα γίνεται μαρτυρία της ραγδαίας μετατροπής της τυπογραφίας της Αναγέννησης: το βιβλίο δεν είναι πλέον απλώς ένας αποθηκευτής πληροφοριών, αλλά και ένα εκδοτικό προϊόν σχεδιασμένο γραφιστικά και προοριζόμενο για μια σχετικά ευρεία κυκλοφορία.

10. Η επίδραση του έργου

Η επίδραση των Discorsi di guerra πρέπει να θεωρηθεί κυρίως στο πλαίσιο της στρατιωτικής θεωρητικής δραστηριότητας του 16ου αιώνα.

Η σημασία τους οφείλεται στην προσπάθεια συλλογής και συστηματοποίησης της σύγχρονης στρατιωτικής εμπειρίας. Το έργο γνώρισε καλές εκδοτικές τύχες και επανατυπωνόταν πολλές φορές μετά τις πρώτες εκδόσεις.

Υπάρχει επίσης 根 व्यवहार απόδειξη της κυκλοφορίας του: η σειρά των πέντε Discorsi di guerra σώζεται και καταλογοποιείται σε σημαντικές ιστορικές συλλογές, ανάμεσα στις οποίες η Folger Shakespeare Library, η οποία καταγράφει τα διάφορα μέρη που εκδόθηκαν μεταξύ 1559 και 1567.

Η αξία του έργου είναι λοιπόν δυοπλή:
- ιστορική, γιατί φυλάσσει πληροφορίες και σκέψεις σχετικά με τον πόλεμο του 16ου αιώνα,
- πολιτισμική, επειδή δείχνει πώς κατά τη διάρκεια της Αναγέννησης η στρατιωτική εμπειρία μετατρεπόταν σε γνώση γραπτή και διαδεδομένη μέσω της εκτύπωσης.

11. Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πτυχή: εμπειρία και μνήμη

Ένα στοιχείο που καθιστά το έργο ενδιαφέρον είναι η σχέση ανάμεσα στην ζωντανή εμπειρία και τη γραπτή μνήμη.

Ο Κασταλντό ήταν ένας άνθρωπος των όπλων που είχε συμμετάσχει άμεσα στις στρατιωτικές εκστρατείες· ο Κεντόριο όμως ήταν ένας λογοτέχνης και ιστοριογράφος ικανός να μετατρέψει αυτές τις εμπειρίες σε γραπτό έργο.

Δημιουργείται λοιπόν μια μορφή συνεργασίας:
- εμπειρία στρατιωτική → μνήμη και παρατηρήσεις του Κασταλντό → λογοτεχνική επεξεργασία του Κεντόριο → βενετσιάνικη εκτύπωση του Γιολιτό → διάδοση της γνώσης

Αυτή η διαδικασία είναι σημαντική γιατί επιτρέπει να καταλάβουμε πώς κατά τη Γενιά της Αναγέννησης οι γνώσεις δεν περιορίζονταν αναγκαστικά στη μεμονωμένη εμπειρία ενός διοικητή, αλλά μπορούσαν να μετατραπούν σε κείμενο, ιστορική μνήμη και πολιτιστική κληρονομιά.

12. Συμπέρασμα

Ο πέμπτος και τελευταίος λόγος πολέμου, δημοσιευμένος στη Βενετία το 1562, είναι πολύ περισσότερο από ένα αρχαίο βιβλίο για τον πόλεμο.

Είναι το αποτέλεσμα της συνάντησης του Ασκάνιο Κεντόριο ντελλ’ Ορτενσί, ανθρώπου των γραμμάτων και ιστοριογράφου, του Γιοβάνι Μπατίστα Κασταλντό, στρατιωτικού διοικητή με μακρά εμπειρία στα πεδία των μαχών, και του Γαβριέλ Γιολιτό ντε’ Φεράρι, ενός από τους σημαντικότερους βενετσιάνους τυπογράφους του XVI αιώνα.

Το έργο μαρτυρεί μια ουσιώδη φάση της ευρωπαϊκής ιστορίας, σημαδεμένη από τους πολέμους μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, την Οθωμανική παρουσία στην Ανατολική Ευρώπη, τους ιταλικούς πολέμους και τον μετασχηματισμό των τεχνικών του πολέμου.

Η αξία του, ωστόσο, δεν περιορίζεται μόνο στρατιωτικά. Το βιβλίο δείχνει πώς η Αναγέννηση μετέτρεπε την εμπειρία σε γνώση, τη γνώση σε κείμενο και το κείμενο σε μνήμη μέσω της εκτύπωσης.

Σύνοψη και κατάσταση διατήρησης
11 σελίδες, (20 σελ.) - 14 σελ., (54 σελ.) - 15 σελ., (62 σελ.) - 19 σελ., (117 σελ.) - 24 σελ., (285 σελ.)
Κατάσταση διατήρησης: ιδανική, φρέσκες και άθικτες σελίδες, μέγιστη κατάσταση διατήρησης, υπογραμμισμένη, ελαφριά κοπή μεταγενέστερη του έβδομης δεκαετίας, όπως φαίνεται στη φωτογραφία, λόγω της συνδεσμοποίησης μετά τη χρονολογία και μη σύγχρονη.

Αποστολή
• express αποστολή που σας επιτρέπει να λάβετε το βιβλίο σε μόλις 24 ώρες εργασίμες σε ολόκληρη την Ευρώπη, ενώ για τις χώρες εκτός ΕΕ θα χρειαστούν 48 ώρες εργασίμες.