Χειροποίητο διακοσμητικό από λαπίς λαζούλι Στιλβωμένος- 545 g

Lapís lazuli (UK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; US: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) είναι ένα βαθύ γαλάζιο μεταμορφικό πετρώδες που χρησιμοποιείται ως ημιπολύτιμος λίθος και που εκτιμάται από την αρχαιότητα για το έντονο χρώμα του. Το όνομά του προέρχεται από την περσική λέξη για το λίθο, lāžward,[1] και αποτελεί τη ριζή για τη λέξη «μπλε» σε αρκετές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων των ισπανικών azul και πορτογαλικών azul, καθώς και του αγγλικού azure. Το lapis lazuli αποτελεί πέτρα που αποτελείται κυρίως από τα ορυκτά lazurite, pyrite και calcite. Ήδη από την 7η χιλιετία π.Χ., ο lapis lazuli εξορυσόταν στους μεταλλευτικούς χώρους Sar-i Sang,[2] στο Shortugai και σε άλλους μεταλλευτικούς χώρους στην επαρχία Badakhshan στη βόρεια-ανατολική θέση της σημερινής Αφγανιστάν. Τα τεχουργήματα από lapis lazuli, χρονολογημένα το 7570 π.Χ., έχουν βρεθεί στο Bhirrana, που αποτελεί τον αρχαιότερο χώρο του πολιτισμού της κοιλάδας του Ινδους.[4] Ο lapis lazuli ήταν εξαιρετικά εκτιμητός από τον πολιτισμό της κοιλάδας του Ινδού (3300–1900 π.Χ).[4][5][6] Χάντρες lapis έχουν βρεθεί σε προϊστορικές ταφές στο Mehrgarh, το Καύκασο και ως μακριά όσο τη Μαυριτανία.[7] Χρησιμοποιήθηκε στην ταφική μάσκα του Τουτανχαμών (1341–1323 π.Χ.).[8]

Με το τέλος του Μεσαίωνα, η Ευρώπη άρχισε να εισάγει Lapís lazuli προκειμένου να τον αλέσει σε σκόνη και να παρασκευάσει ultramarine Pigment. Το ultramarine χρησιμοποιήθηκε από μερικούς από τους σημαντικότερους ζωγράφους της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, συμπεριλαμβανομένων των Masaccio, Perugino, Titian και Vermeer· συχνά προοριζόταν για τα ενδύματα των κεντρικών προσώπων των ζωγραφιών τους, ιδιαίτερα της Παναγίας. Το Ultramarine έχει βρεθεί επίσης σε τριμμένες οδοντικές στέκενες μοναχών και γραφέων του Μεσαίωνα, πιθανώς εξαιτίας του γλείψιμου των πινέλων καθώς παρήγαγαν κείμενα και χειρόγραφα του Μεσαίωνα.[9]

Ιστορία
Οι ανασκαφές από το Tepe Gawra δείχνουν ότι ο lapis lazuli εισήχθη στη Μεσοποταμία περίπου προς το τέλος της περιόδου Ομπάιτ, περ. 4900–4000 π.Χ.[10] Μια παραδοσιακή αντίληψη ήταν ότι ο lapis lazuli εξορύχθη κάπου 1.500 μίλια ανατολικά – στο Badakhshan. Πράγματι, το περσικό لاجورد lāžavard/lāževard, επίσης γραμμένο لاجورد lājevard, ερμηνεύεται συνήθως ότι έχει καταγωγή σε τοπικό τοπωνύμιο.

Από τα περσικά, το αραβικά لازورد lāzaward αποτελεί τη ετυμολογική πηγή τόσο της αγγλικής λέξης azure (δια μέσω της Παλαιάς Γαλλικής azur) όσο και του Μεσαιωνικού Λατινικού lazulum, που σήμαινε «ουρανός» ή «γνώση» (sky). Για να αποφευχθεί η ασάφεια, χρησιμοποιούταν το lapis lazulī («λίθος του lazulum») για να αναφέρεται στο ίδιο το λίθο, και αποτελεί τον όρο που τελικά εισήχθη στη Μεσαία Αγγλική.[11] Το lazulum ετυμολογικά σχετίζεται με το χρώμα μπλε και χρησιμοποιείται ως ρίζα για τη λέξη «μπλε» σε διάφορες γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων των ισπανικών και πορτογαλικών azul.[11][12]

Οι ορυζωγές στο βορειοανατολικό Αφγανιστάν συνεχίζουν να αποτελούν σημαντική πηγή lapis lazuli. Σημαντικές ποσότητες παρασκευάζονται επίσης από ορυχεία δυτικά της λίμνης Μπαϊκάλακ στη Ρωσία και στα Άνδεις βουνά στη Χιλή, που είναι η πηγή από την οποία οι Ίνκας χρησιμοποίησαν για να χαράξουν τεχνουργήματα και κοσμήματα. Μικρότερες ποσότητες εξορύσσονται επίσης στο Πακιστάν, την Ιταλία, τη Μογολία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά.[13]

Επιστήμη και χρήσεις
Σύνθεση
Το σημαντικότερο ορυκτό συστατικό του lapis lazuli είναι το lazurite[14] (25%–40%),[αναφορές χρειάζονται] ένα γαλάζιο πυριτικό ορυκτό της οικογένειας sodalite, με τον τύπο Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Ο περισσότερο lapis lazuli περιέχει επίσης calcite (λευκό) και πυρίτιο (pyrite) (μεταλλικό κίτρινο). Κάποια δείγματα περιέχουν augite, diopside, enstatite, mica, hauynite, hornblende, nosean και sulfur-rich löllingite geyerite.

Ο lapis lazuli συνήθως εμφανίζεται σε κρυσταλλικό μάρμαρο ως αποτέλεσμα της επαφικής μεταμόρφωσης.

Χρώμα
Το έντονο μπλε χρώμα οφείλεται στην παρουσία του τρισουφικού ριζικού ανιόντος (S•−3) στο κρύσταλλο.[16] Η παρουσία διασουφικών (S•−2) και τετρασουφικών (S•−4) ριζών μπορεί να μετατοπίσει το χρώμα προς το κίτρινο ή το κόκκινο, αντίστοιχα.[17] Αυτές οι ριζικές ανιόνες αντικαθιστούν τα χλωριδικά ανιόντα μέσα στη δομή της σοδολαΐτης.[18] Το ανιόν S•−3 εμφανίζει ορατό απορροφητικό φάσμα στο εύρος 595–620 nm με υψηλή μοριακή απορροφητικότητα, οδηγώντας στο έντονο μπλε χρώμα του.[19]

Πηγές
Ο lapis lazuli βρίσκεται σε ασβεστολιθικό πετρώμα στην κοιλάδα του ποταμού Kokcha στην επαρχία Badakhshan στη βορειοανατολική Αφγανιστάν, όπου οι αποθέσεις του ορυχείου Sar-i Sang έχουν αξιοποιηθεί για πάνω από 6.000 χρόνια.[20] Το Αφγανιστάν υπήρξε η πηγή lapis για τους αρχαίους περσικούς, αιγυπτιακούς και Μεσοποταμιακούς πολιτισμούς, όπως επίσης και για τους μεταγενέστερους Έλληνες και Ρωμαίους. Οι Αρχαίοι Αιγύπτιοι εξασφάλιζαν το υλικό μέσω εμπορίου με τους Μεσοποτάμιους, ως μέρος των σχέσεων Αιγύπτου–Μεσοποταμίας και από την αρχαία Αιθιοπία. Κατά τη διάρκεια της ακμής του Πολιτισμού της κοιλάδας του Ινδού, περίπου το 2000 π.Χ., η αποικία Harappa, τώρα γνωστή ως Shortugai, εγκαταστάθηκε κοντά στα κοιτάσματα lapis.

Εκτός από τους αφγανικούς αποθέτες, ο lapis εξάγεται επίσης στα Άνδεις ( κοντά το Ovalle, Χιλή )· και δυτικά της λίμνης Μπαϊκάλακ στη Σιβηρία, Ρωσία, στη θέση Tultui lazurite. Εξορύσσεται σε μικρότερους όγκους στην Αγκόλα, Αργεντινή, Μπούρμα, Αιθιοπία, Πακιστάν.