Ένα ξύλινο γλυπτό - Baule - Ακτή Ελεφαντοστού

Ζευγάρι Μάυλος ( Baule ) που συγκεντρώθηκε στο Beomi, Cote d'Ivoire, σταθείς σε σφαιρικούς βάσεις, τα χέρια ανάπαυονται κάτω από τον ομφαλό σε ένα ελαφρά εξογκωμένο στομάχι, καλυμμένο με ένα λεπτό, σκούρο καφέ πατίνα, μερικώς γυαλιστερό, το σχήμα της καρδιάς χαραγμένο με καλά διατηρημένα κατάλοιπα καολίνης, το αρσενικό απεικονιστικό figure φοράει κάπα με δύο κόμβους σε σειρά, το θηλυκό με κύματιστο πλεκτό χτένισμα. Το αρσενικό έχει μερικώς αποσαθρωμένη βάση, η αριστερή έχει μια μικρή λεπτή ρωγμή λόγω ηλικίας.

,Αυτό το ζευγάρι γλυπτικής Μάουλο, αποδίδεται στον Master of Essankro, προερχόμενο από την ίδια καρναβαλική παράδοση της περιοχής Sakassou και πιθανώς φτιαγμένο από το ίδιο χέρι με το επισημη ζευγάρι στο Metropolitan Museum of Art, ανήκει ανάμεσα στα παραδείγματα-πρωτοτυπικά της δυτικοαφρικανικής γλυπτικής, στα οποία η αισθητική μορφή, η τελετουργική λειτουργία και η κοινωνική πρακτική διαπλέκονται αναπόσπαστα. Τα αγαλματάκια πρέπει να νοούνται στο πλαίσιο της διάνοιας των Μπάουλε, ενός σύνθετους συστήματος θρησκευτικής συνεννόησης που συνήθως ζητείται σε στιγμές υπαρξιακής κρίσης όπως στειρότητα, ασθένεια ή επίμονη κοινωνική-προσωπική αστάθεια. Οι μάντεις λειτουργούν ως μεσολαβητές ανάμεσα στον ορατό ανθρώπινο κόσμο και στα αόρατα πνευματικά δυνάμεις, των παρεμβάσεων των οποίων θεωρούνται οι υπόλοιπες αιτίες της ατομικής ταλαιπωρίας.¹

Η απόδοση τέτοιων ζευγαριών Baule στον λεγόμενο Master of Essankro, όμως, παραμένει άλυτη σε ακαδημαϊκό λόγο. Παλαιότερη βιβλιογραφία τέχνης επανειλημμένα τοποθετούσε αυτό και παρόμοιους γλυπτικούς συνδυασμούς σε στενή μορφολογική εγγύτητα με το σώμα που συγκεντρώνεται υπό το όχι-όνομα Master of Essankro από τη Susan M. Vogel και άλλους μελετητές. Αυτή η σύνδεση βασίζεται σε μορφολογικά κριτήρια, συμπεριλαμβανο της κομψής επιμήκυσης του κορμού, της ελεγχόμενης τάσης των ελαφρώς λυγισμένων ποδιών, της συνθετικής περιστροφής της στάσης και της λεπτής μοντελοποίησης των χαρακτηριστικών του προσώπου, όλα αυτά θεωρούνται χαρακτηριστικά του ύφους αυτού του διδασκάλου.

Πιο πρόσφατες δημοσιεύσεις έχουν υιοθετήσει πιο προσεκτική στάση προς την οριστική απόδοση. Ο ορισμός Master of Essankro πρέπει να νοηθεί ως ευρετικής κατασκευής που ομαδοποιεί καλλιτεχνικά σχετιζόμενα έργα από τη κεντρική περιοχή Baule χωρίς να βασίζεται σε αρχειακό τεκμηρίωση ή εθνογραφικά επαληθεύσιμες βιογραφίες καλλιτεχνών. Οι καταλόγοι μουσείων, συμπεριλαμβανομένων αυτών του Metropolitan Museum of Art, τείνουν επομένως να χρησιμοποιούν προσεκτικά πορισμένο γλώσσα, αναφερόμενοι σε μορφολογική εγγύτητα ή σύνδεση εργαστηρίου αντί να προβάλλουν σαφή κατοχή.

Μια περαιτέρω δυσκολία που σχετίζεται με την απόδοση έγκειται στην εξαιρετική ποιότητα του ζευγαριού αυτού. Ακριβώς επειδή θεωρείται ένα από τα εξαιρετικά αριστουργήματα της γλυπτικής Baule, έχει επανειλημμένα συνδεθεί με το πιο εξέχον ένα όχι-όνομα που διατίθεται. Τέτοια πρακτική κινδυνεύει να ομογενοποιήσει τη μορφολογική ποικιλία και να υπερεκτιμήσει την ατομική κατοχή εις βάρος της αναγνώρισης διαφορετικών εργαστηριακών παραδόσεων. Αρκετοί μελετητές συνέχισαν, επομένως, να προτείνουν την ανάγνωση αυτού του ζευγαριού αντί για προϊόν της πολύ ανεπτυγμένης περιφερειακής παράδοσης της σκαλιστικής τέχνης του Sakassou, μέσα στην οποία δούλευαν πολλοί δάσκαλοι σύμφωνα με στενά ευθυγραμμισμένες αισθητικές αρχές.

Κατ' επέκταση μπορεί να συμπεραίνουμε ότι ενώ μια μορφολογική εγγύτητα προς τον Master of Essankro μπορεί να επιχειρηθεί με λογισμικό θεμελιώδεις όρους σε μορφολογία και σύγκριση, μια ασφαλής απόδοση με σφοδρότητα επιστημονική δεν μπορεί να καθοριστεί. Η ύπαρξη σχεδόν πανομοιότυπων ζευγαριών Baule γλυπτικής ενισχύει περαιτέρω τους μεθοδολογικούς περιορισμούς της απόδοσης στην αφρικανική ιστορία της τέχνης και επισημαίνει το βαθμό καλλιτεχνικής αυτονομίας και φινέτσας που επιτυγχάνει η Baule γλυπτική κατά την πρώιμη-μέσα του εικοστού αιώνα.

Μέσα στην πρακτική της διάνοιας, γλυπτά όπως αυτό το ζευγάρι κατέχουν κεντρική θέση. Δεν είναι απλά συμπληρωματικά αντικείμενα, αλλά υλοποιημένες σημεία πνευματικής παρουσίας. Τέτοια μορφές θα μπορούσαν να κληρονομηθούν από ανώτερους μάντεις ή να παραγγελθούν εκ νέου, συχνά κατόπιν οδηγιών ενός πνεύματος που αποκαλύφθηκε κατά τη διάρκεια έκστασης. Η πράξη της χαρακτικής αποτελεί έτσι μέρος ενός ευρύτερου πνευματικούProcess που σχετικοποιεί την ατομική καλλιτεχνική κατοχή και εντοπίζει την τελική αποτελεσματικότητα της γλυπτικής εντός της σφαίρας του νομινου.² Το ζευγάρι που συζητείται εδώ κατασκευάστηκε ρητά για έναν trance diviner και ευρέως θεωρείται ως ένα από τα πιο επιτυχημένα έργα Baule τέχνης.

Αν και εκτελέστηκε ως διακριτά αρσενικά και θηλυκά αγαλματάκια, το πλήρες-νόημά τους εμφανίζεται μόνο μέσω της κοινής τους παρουσίας. Η κίνηση, η στάση και η έκφραση συγχρονίζονται προσεκτικά, δημιουργώντας μια οπτική αρμονία που υπερβαίνει τη συμμετρική μόνο. Οι ελαφρώς κατεβασμένα βλέμματα, οι περιορισμένες σωματικές στάσεις και τα μαλακά μοντελοποιημένα πόδια διατυπώνουν τα ιδανικά Baule σεβασμού, αυτοελέγχου και νεανικής ζωντάνιας. Η ομορφιά, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι υποκειμενικός αισθητικός κανόνας αλλά ηθικά φορτισμένη ποιότητα που αποτυπώνει εσωτερική ισορροπία και κοινωνική ακεραιότητα.

Η Susan M. Vogel έχει υπογραμμίσει εκ νέου τον ιδιαίτερο δυναμισμό τέτοιων ζευγαριών, σημειώνοντας ότι η ζωτικότητά τους προέρχεται από την απουσία στέρεας ευθειίας και από την απτή ένταση ανάμεσα στα δύο αγαλματίδια. Η αίσθηση “ηλεκτρισμού” που προκύπτει όταν τα βλέπεις μαζί αντικατοπτρίζει μια σχεσιακή αντίληψη της σημασίας, στην οποία το νόημα παράγεται όχι από το απομονωμένο αντικείμενο αλλά μέσω αλληλεπίδρασης και αμοιβαίας παρουσίας.⁴ Αυτή η αντίληψη είναι κρίσιμη, καθώς τα ζευγάρια Baule γλυπτικής είναι λιγότερο ατομικοί πίνακες από ό,τι ενσωματώσεις συμπληρωματικών αρχών.

Ο κύριος σκοπός αυτών των μορφών είναι να προσελκύσουν ισχυρές και δυνητικά απρόβλεπτες δυνάμεις της φύσης στην πρακτική του μάντη. Υπηρετούν στο να αποκαλύψουν τις αιτίες της ταλαιπωρίας ενός πελάτη, ενώ ταυτοχρόνως ρυθμίζουν τη σχέση μεταξύ ανθρώπων και πνευμάτων. Κεντρικό σε αυτή τη διαδικασία είναι το αίτημα τα μορφές να ευχαριστήσουν τα πνευματικά οντά που αντιπροσωπεύουν. Η ομορφιά επομένως δεν αποτελεί αισθητικό επίχρισμα αλλά λειτουργική αναγκαιότητα. Μια ανεπαρκώς σκεφθείσα εικόνα ενδέχεται να προσβάλει το πνεύμα και να προκαλέσει καταστροφικές συνέπειες.⁵ Αυτός ο πιστεύω εξηγεί το εξαιρετικό επίπεδο μορφικής φροντίδας, καθώς και τη σκόπιμη αναζήτηση της ελκυστικότητας και της καινοτομίας εντός των καθιερωμένων συνθετικών κανόνων.

Η επιλογή υλικού ενισχύει περαιτέρω αυτό το συμβολικό σύστημα. Συγκεκριμένοι τύποι δέντρων εχώρησαν συγκεκριμένες σημασίες και δεν επιλέχθηκαν αυθαίρετα. Σύμφωνα με τη Vogel, το κατάλληλο δέντρο συχνά αποκαλύπτονταν από τον γλύπτη μέσω ονείρων, υποδεικνύοντας πού να βρεθεί το υλικό.⁶ Η διαδικασία χαρακτικής unfolds ως ακολουθία τελετουργικά φορτισμένων αποφάσεων όπου η ανθρώπινη ικανότητα και ιερής συνταγής συγκλίνουν.

Βaule ζευγάρι, MET NY (τελευταία ακολουθία φωτογραφιών)

Με στυλιστικά κριτήρια, αυτό το ζευγάρι και το παράδειγμα του Metropolitan Museum διαφέρουν από γλυπτά Baule που είναι περισσότερο μυϊκά, μέσα από τους κομψούς, ελαφρώς επιμηκυμένους κορμούς και τη λεπτή λυγισμένη γάμπα. Αυτά τα χαρακτηριστικά υποδεικνύουν μια περιφερειακή ή εργαστηριακή παράδοση και υπογραμμίζουν την επιδίωξη για τη δημιουργία ενός ιδανικού απεικονιστικού ύφους καλλιεργημένης ομορφιάς. Τα αγαλματάκια δεν είναι φυσιοκρατικές απεικονίσεις της ζωντανής πραγματικότητας αλλά κανονιστικές κατασκευές που προτείνουν πώς θα έπρεπε να είναι οι άνθρωποι, αντί για το πώς είναι εμπειρικά.

Στο μουσείο περιβάλλον, η πολύπλοκη εμπλοκή της αισθητικής, τελετουργίας και κοινωνικής πρακτικής διατρέχει τον κίνδυνο να περιοριστεί σε μια απολύτως ιστοριογραφική ανάγνωση. Ένα επιστημονικό κατάλογος άλμπουμ πρέπει επομένως να επαναφέρει συνεχώς την αρχική λειτουργία αυτών των γλυπτικών ως ενεργών παραγόντων εντός της πρακτικής της μαντείας. Μόνο σε αυτό το πλαίσιο μπορούν τα Baule ζευγάρια γλυπτικής να γίνουν κατανοητά όχι ως αυθεντικά έργα τέχνης αλλά ως υλικά κόμβοι που μεσολαβούν σχέσεις μεταξύ ανθρώπων, πνευμάτων και κοινωνίας.

Σημειώσεις

Άνιτα Τζ. Γκλέιζ, Τέχνη και Θάνατος σε ένα χωριό Senufo, Bloomington 1981.
Σουζαν Μ. Βόγκελ, Baule: African Art, Western Eyes, New Haven 1997.
Μονικά Blackmun Visonà κ.ά., A History of Art in Africa, Upper Saddle River 2008.
Σουζαν Μ. Βόγκελ, δηλώσεις συνεντεύξεων για τη γλυπτική Baule, Αρχείο Metropolitan Museum of Art.
Σουζάν Λ. Preston Blier, African Vodun, Chicago 1995.
Σουζαν Μ. Βόγκελ, Baule: African Art, Western Eyes, New Haven 1997.
Inv. No. CAB29950
Ύψος: 66 εκ. / 61 εκ. μαζί με βάση
Βάρος: 1,8 κιλά / 1,6 κιλά