Μια ξύλινη μάσκα - Τζούκουν - Νιγηρία (χωρίς τιμή ασφαλείας)

Μάσκα Τζουκούν του Τακούμ — Περιοχή του Άνω Μπενουέ, Πολιτεία Ταράμπα, Νιγηρία

Πολιτισμός: Τζουκούν, ομάδα Τακούμ
Προέλευση: Περιοχή Τακούμ, Πολιτεία Ταράμπα, Κοιλάδα του Άνω Μπενουέ, Νιγηρία
Υλικό: ξύλο, σκαλιστό, με σκούρα χρωστική και τραχιά, κοκκώδη επιφάνεια, ερυθροκάστανο χρώμα, φυτικές ίνες, συμπεριλαμβάνεται βάση.
Τύπος αντικειμένου: Ανθρωπόμορφη ή αφηρημένη γεωμετρική προσωπίδα με ξύλινη κατασκευή στο πίσω μέρος και κρεμαστά στοιχεία από ίνες
Πολιτισμικό πλαίσιο: Παραδόσεις μασκών των Τζουκούν και των γειτονικών κοινοτήτων στην περιοχή του Άνω Μπενουέ

Περιγραφή

Η εξαιρετική ξύλινη μάσκα από το πολιτισμικό περιβάλλον των Τζουκούν του Τακούμ, στη νότια Πολιτεία Ταράμπα, χαρακτηρίζεται από αυστηρά γεωμετρική σχεδιαστική γλώσσα, ασυνήθιστη επεξεργασία της επιφάνειας και συνδυασμό σκαλιστών ξύλινων στοιχείων με εκτεταμένο κρεμαστό διάκοσμο από φυτικές ίνες. Η μπροστινή επιφάνεια της μάσκας έχει επίμηκες, ωοειδές βασικό σχήμα, στρογγυλεμένο στο κάτω μέρος, το οποίο καταλήγει στο επάνω τμήμα σε μια πλατιά, περίπου τραπεζοειδή προεξοχή. Αυτή υψώνεται αισθητά πάνω από την καθαυτό ζώνη του προσώπου και προσδίδει στη μάσκα έντονο κατακόρυφο προσανατολισμό. Ολόκληρη η μπροστινή όψη καλύπτεται από ένα σκούρο γκρίζο έως σχεδόν μαύρο, ιδιαίτερα κοκκώδες στρώμα επιφάνειας, η ακανόνιστη υφή του οποίου δημιουργεί έντονη αντίθεση με τις λείες, ερυθροκάστανες ξύλινες επιφάνειες της πίσω κατασκευής. Στην περιοχή του προσώπου κυριαρχεί μια ομάδα στενών, κατακόρυφων ανοιγμάτων, τοποθετημένων στο κέντρο και διαχωρισμένων μεταξύ τους με στιβαρές ξύλινες δοκούς. Στα πλάγια αυτών των ανοιγμάτων υπάρχουν μικρότερες τριγωνικές εγκοπές, η διάταξη των οποίων δημιουργεί μια κατά προσέγγιση συμμετρική δομή. Ένα ακόμη τριγωνικό άνοιγμα εμφανίζεται στο κάτω τμήμα, το οποίο θα μπορούσε ενδεχομένως να ερμηνευθεί ως σχηματοποιημένη περιοχή του στόματος. Οι πλευρικές εγκοπές στο επάνω μέρος ενδέχεται να υποδηλώνουν τη θέση των ματιών, ενώ τα κατακόρυφα ανοίγματα έχουν αυτοτελή διακοσμητική ή λειτουργική σημασία. Ωστόσο, δεν είναι δυνατόν να αποδοθεί με σαφήνεια συγκεκριμένη ανατομική λειτουργία σε καθένα από τα ανοίγματα. Πίσω από την μπροστινή επιφάνεια της μάσκας υπάρχει μια δεύτερη, μερικώς ορατή ξύλινη κατασκευή, με πλατιά κορυφή και γωνιώδες σχήμα που προεξέχει προς τα εμπρός. Η ερυθροκάστανη επιφάνειά της φέρει σκούρα στρώματα και σημάδια φθοράς. Η ακριβής σύνδεση των δύο ξύλινων στοιχείων δεν μπορεί να ανασυντεθεί πλήρως από τη φωτογραφία. Ένα πυκνό, ακανόνιστα κρεμασμένο κάλυμμα από καφέ φυτικές ίνες περιβάλλει το κάτω και το πίσω μέρος της μάσκας. Οι ίνες έχουν διαφορετικά μήκη, είναι δεμένες σε δεσμίδες σε ορισμένα σημεία και κάποιες φορές είναι έντονα κατσαρωμένες. Προσδίδουν στο αντικείμενο μια κινούμενη, οργανική σιλουέτα και δημιουργούν αποτελεσματική αντίθεση με την αυστηρή γεωμετρία των σκαλιστών ξύλινων σχημάτων. Η μάσκα είναι τοποθετημένη σε σύγχρονη μαύρη μεταλλική βάση, η οποία δεν αποτελεί μέρος του αρχικού εξοπλισμού.

Ιστορικοκαλλιτεχνική θεώρηση

Οι Τζουκούν αποτελούν μία από τις ιστορικά σημαντικές πληθυσμιακές ομάδες της κεντρικής και ανώτερης περιοχής του Μπενουέ στη Νιγηρία. Η πολιτισμική τους ιστορία συνδέεται στενά με το Βασίλειο της Κβαραράφα, μια πολιτική και πολιτισμική δύναμη με επιρροή που εκτεινόταν σε τμήματα της σημερινής κεντρικής και βορειοανατολικής Νιγηρίας. Οι ιστορικές σχέσεις μεταξύ των διαφόρων ομάδων Τζουκούν και των γειτόνων τους είναι σύνθετες και αντανακλώνται σε διαφορετικές θρησκευτικές, πολιτικές και καλλιτεχνικές παραδόσεις. Ενώ οι κοινότητες Τζουκούν στην περιοχή του Ουκαρί είναι ιδιαίτερα γνωστές για τους βασιλικούς θεσμούς και τις τελετουργικές παραδόσεις τους, στην περιοχή νοτιότερα, γύρω από το Τακούμ, αναπτύχθηκε ένα ποικιλόμορφο πολιτισμικό περιβάλλον με στενούς δεσμούς με γειτονικές κοινότητες. Η τέχνη των μασκών στην περιοχή του Άνω Μπενουέ χαρακτηρίζεται συνολικά από αξιοσημείωτη υφολογική ποικιλομορφία. Εκτός από νατουραλιστικά πρόσωπα, απαντούν και εξαιρετικά αφηρημένες μορφές μασκών, στις οποίες τα γεωμετρικά ανοίγματα, τα πρόσθετα στοιχεία και οι διαφορετικές επεξεργασίες της επιφάνειας καθορίζουν το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα. Η συγκεκριμένη μάσκα μπορεί να ενταχθεί σε αυτό το περιφερειακό πλαίσιο χάρη στον δομικό σχεδιασμό της και στην αφαιρετική απόδοση του προσώπου. Η απόδοσή της στους Τζουκούν του Τακούμ συνάδει με την παραδοσιακή ένδειξη προέλευσης, αλλά δεν θα πρέπει να εκληφθεί ως οριστικά τεκμηριωμένος εθνογραφικός προσδιορισμός. Ιδίως στην περιοχή του Άνω Μπενουέ υπάρχουν ποικίλες πολιτισμικές αλληλεπικαλύψεις, οι οποίες μπορεί να δυσχεραίνουν την ακριβή απόδοση επιμέρους τύπων μασκών. Από ιστορικοκαλλιτεχνική άποψη, ιδιαίτερα αξιοσημείωτος είναι ο συνδυασμός μιας αυστηρά διάτρητης μπροστινής επιφάνειας με μια δεύτερη, χωρικά κλιμακωμένη ξύλινη κατασκευή. Έτσι δημιουργείται μια σύνθετη γλυπτική αρχιτεκτονική, που ξεπερνά τη συνήθη αντίληψη μιας μορφής μάσκας η οποία ακολουθεί το ανθρώπινο πρόσωπο. Αντίθετα, η μάσκα εμφανίζεται ως αυτοτελής γλυπτική κατασκευή, το αποτέλεσμα της οποίας προκύπτει από την αλληλεπίδραση της επιφάνειας, του ανοίγματος, του όγκου και του υλικού.

Συμβολισμός

Ο εντυπωσιακός γεωμετρικός σχεδιασμός της μάσκας επιτρέπει διάφορες συμβολικές ερμηνείες. Οι κατακόρυφες διατρήσεις θα μπορούσαν να εκληφθούν ως σχηματοποιημένα χαρακτηριστικά του προσώπου, ως διακοσμητική διάρθρωση ή ως λειτουργικά ανοίγματα στην κατασκευή της μάσκας. Η τακτική διάταξή τους δημιουργεί μια ρυθμική δομή, που προσδίδει στην μπροστινή επιφάνεια σχεδόν αρχιτεκτονικό χαρακτήρα. Οι τριγωνικές εγκοπές σχηματίζουν μια δυναμική αντίθεση και ενισχύουν την εντύπωση μιας σκόπιμα οργανωμένης εικαστικής τάξης. Ιδιαίτερα αξιοσημείωτη είναι η πλατιά προέκταση στο επάνω μέρος, η οποία λειτουργεί ως αφηρημένο στοιχείο επίστεψης. Σε διάφορες παραδόσεις μασκών της περιοχής του Μπενουέ, τέτοιες προεκτάσεις μπορεί να παραπέμπουν σε ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των απεικονιζόμενων όντων, σε κοινωνικούς ρόλους ή σε πνευματικές έννοιες. Ωστόσο, για το συγκεκριμένο αντικείμενο δεν έχει διασωθεί κάποια οριστική τοπική ερμηνεία αυτής της μορφής. Η έντονα ανάγλυφη μαύρη επιφάνεια αξίζει επίσης ιδιαίτερη προσοχή. Οι σκούρες χρωστικές και οι επιστρώσεις υλικών μπορεί να έχουν διαφορετικές σημασίες σε αφρικανικά τελετουργικά συμφραζόμενα και ενδέχεται να συνδέονται με την προστασία, τη μεταμόρφωση ή την απόδοση ιδιαίτερων δυνάμεων. Η ακριβής σύνθεση της ορατής κοκκώδους υφής δεν μπορεί να προσδιοριστεί από τη φωτογραφία. Για να διαπιστωθεί αν πρόκειται για σκόπιμα εφαρμοσμένο μείγμα χρωστικών, ορυκτών συστατικών και οργανικών ουσιών ή για κάποια άλλη επεξεργασία της επιφάνειας, θα απαιτούνταν ανάλυση των υλικών. Οι φυτικές ίνες ενδέχεται, πέρα από την οπτική τους επίδραση, να έχουν και σημαντική συμβολική λειτουργία. Σε πολυάριθμες παραδόσεις μασκών της Δυτικής και Κεντρικής Αφρικής, τα κρεμαστά στοιχεία από ίνες καλύπτουν το σώμα του χορευτή και δημιουργούν την εντύπωση ενός υπερπροσωπικού ή πνευματικού όντος. Μια παρόμοια λειτουργία φαίνεται εύλογη και για αυτή τη μάσκα, αλλά παραμένει υποθετική ελλείψει τεκμηριωμένου πλαισίου επιτέλεσης.

Τελετουργική λειτουργία

Οι παραστάσεις με μάσκες στο πολιτισμικό πλαίσιο της περιοχής του Μπενουέ μπορεί να συνδέονται με διάφορες κοινωνικές και θρησκευτικές λειτουργίες. Σε αυτές περιλαμβάνονται τελετές μύησης, εποχικές τελετές, ταφικά τελετουργικά, κοινοτικές δοξασίες προστασίας και η δημόσια προβολή κοινωνικής ή πνευματικής εξουσίας. Ωστόσο, οι συγκεκριμένες λειτουργίες διαφέρουν σημαντικά ανάμεσα στις επιμέρους πληθυσμιακές ομάδες και τις τοπικές παραδόσεις. Για τους Τζουκούν, οι θρησκευτικές αντιλήψεις σχετικά με τους προγόνους, τις δυνάμεις του τόπου και τη σχέση μεταξύ πολιτικής τάξης και ιερής νομιμοποίησης έχουν ιστορική σημασία. Ωστόσο, η συγκεκριμένη λειτουργία αυτής της μάσκας δεν μπορεί να συναχθεί άμεσα από τα παραπάνω. Η κατασκευή της, με διάτρητη μπροστινή όψη και ξύλινα στοιχεία στο πίσω μέρος, υποδηλώνει ότι χρησιμοποιούνταν ως μέρος ολοκληρωμένης ενδυμασίας μάσκας. Τα ανοίγματα θα μπορούσαν να εξυπηρετούν τόσο την ορατότητα και τον αερισμό του φορέα όσο και την καλλιτεχνική έκφραση. Ο εκτεταμένος διάκοσμος από ίνες υποδηλώνει ότι η μάσκα δεν είχε αρχικά σχεδιαστεί ως μεμονωμένο έργο τέχνης, αλλά ως μέρος μιας δυναμικής εμφάνισης που φοριόταν. Σε μια πιθανή παράσταση, οι κρεμαστές ίνες θα αντιδρούσαν στις κινήσεις του χορευτή, προσθέτοντας μια δυναμική διάσταση στο στατικό ξύλινο γλυπτό. Χωρίς εξέταση του εσωτερικού της και χωρίς εθνογραφική τεκμηρίωση, δεν μπορεί να προσδιοριστεί οριστικά αν η μάσκα φοριόταν πράγματι, πώς στερεωνόταν και σε ποιες περιστάσεις χρησιμοποιούνταν.

Ιστορικοκαλλιτεχνική αξιολόγηση

Η ιδιαίτερη καλλιτεχνική ποιότητα αυτής της μάσκας Τζουκούν του Τακούμ έγκειται στη συνεπή απομάκρυνσή της από τη νατουραλιστική απεικόνιση του ανθρώπινου προσώπου. Στη θέση των ανατομικών λεπτομερειών αναπτύσσεται μια γεωμετρικά οργανωμένη σύνθεση, η εκφραστικότητα της οποίας προκύπτει από τη ρυθμική επανάληψη των ανοιγμάτων, το δυναμικό περίγραμμα και τον ασυνήθιστο συνδυασμό υλικών. Η σκούρα, κοκκώδης επιφάνεια προσδίδει στην μπροστινή όψη της μάσκας σχεδόν ορυκτή όψη, ενώ τα ερυθροκάστανα ξύλινα στοιχεία και τα δυναμικά κρεμαστά στοιχεία από ίνες αποκαλύπτουν διαφορετικά υλικά στρώματα. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η χωρική κλιμάκωση των σκαλιστών επιμέρους τμημάτων, η οποία προσδίδει στο αντικείμενο διαφορετική γλυπτική όψη από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Η μάσκα τεκμηριώνει έτσι μια καλλιτεχνική προσέγγιση στην οποία η αφαίρεση δεν νοείται ως απλή απλοποίηση, αλλά ως αυτοτελές μέσο εικαστικής και, ενδεχομένως, πνευματικής συμπύκνωσης. Ανάμεσα στις ποικίλες παραδόσεις μασκών της περιοχής του Άνω Μπενουέ, το έργο αυτό έχει αξιοσημείωτη σημασία. Η ιστορικοκαλλιτεχνική του σημασία έγκειται κυρίως στον συνδυασμό κατασκευαστικής σαφήνειας, εκφραστικότητας των υλικών και μιας μορφικής γλώσσας που γεφυρώνει την ανθρώπινη αναφορά με τη γεωμετρική αυτονομία.

Βιβλιογραφία

Fardon, Richard: Between God, the Dead and the Wild: Chamba Interpretations of Ritual and Religion. Εδιμβούργο: Edinburgh University Press, 1990.
Rubin, Arnold (επιμ.): Sculpture of Black Africa: The Paul Tishman Collection. Λος Άντζελες: Los Angeles County Museum of Art, 1976.
Sieber, Roy / Walker, Roslyn Adele: African Art in the Cycle of Life. Ουάσινγκτον, D.C.: National Museum of African Art, Smithsonian Institution, 1987.

Οι παραπάνω δημοσιεύσεις προσφέρουν συγκριτική ιστορικοκαλλιτεχνική και εθνογραφική βάση για την αφρικανική τέχνη των μασκών και τις θρησκευτικές παραδόσεις της ευρύτερης περιοχής του Μπενουέ. Η μελέτη του Fardon για τους Τσάμπα είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για την κατανόηση συγγενών πολιτισμικών πλαισίων, αλλά δεν θα πρέπει να θεωρείται άμεσο τεκμήριο για τις παραδόσεις μασκών των Τζουκούν του Τακούμ. Οι αναφορές αυτές δεν τεκμηριώνουν κάποια συγκεκριμένη δημοσίευση ή οριστική εικονογραφική ταυτοποίηση του υπό εξέταση αντικειμένου.

Πνευματικά δικαιώματα και επιστημονική τεκμηρίωση

Ορισμένες πληροφορίες και φωτογραφίες έχουν δημιουργηθεί με τη συνδρομή τεχνητής νοημοσύνης και βασίζονται σε δημοσιευμένες πηγές εθνογραφίας, αρχαιολογίας και ιστορίας της τέχνης. Τα πρωτότυπα κείμενα και οι φωτογραφίες ενδέχεται να προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα. Επιφυλάσσονται όλα τα δικαιώματα των αντίστοιχων κατόχων πνευματικών δικαιωμάτων.

Αρ. καταλόγου MAZ33638

Πληροφοριοδότης: κ. Congo