Ένα ξύλινο γλυπτό - Bocio - Fon - Τόγκο (χωρίς τιμή ασφαλείας)

Γλυπτό-φετίχ Φον (Bocio), περιοχή Ανέχο, Τόγκο, με βάση.

Αυτό το αξιοσημείωτο τελετουργικό γλυπτό, το οποίο αποδίδεται στην πολιτισμική σφαίρα των Φον και συλλέχθηκε στην περιοχή Ανέχο, στη νοτιοανατολική Τόγκο, ανήκει στην περίπλοκη παράδοση προστατευτικών και πνευματικά ενδυναμωμένων αντικειμένων που είναι ευρέως γνωστά ως bocio ή bochio. Οι μορφές αυτές κατέχουν σημαντική θέση στις θρησκευτικές πρακτικές του νότιου Μπενίν και της γειτονικής Τόγκο, όπου οι γλυπτικές αναπαραστάσεις μπορούν να μετατραπούν σε ισχυρά τελετουργικά μέσα με την προσθήκη δεσμών, οργανικών ουσιών, μεταλλικών στοιχείων και άλλων καθαγιασμένων υλικών.

Το συγκεκριμένο γλυπτό εντυπωσιάζει ιδιαίτερα λόγω της ασυνήθιστης σύνθεσής του με δύο κεφαλές, της πυκνής συσσώρευσης τελετουργικών προσθηκών και του σχεδόν εξ ολοκλήρου καλυμμένου ξύλινου σώματός του. Δύο ανθρωπόμορφες κεφαλές υψώνονται από μια συμπαγή, επιμήκη κατακόρυφη δομή. Η πιο εμφανής κεφαλή, στα δεξιά, έχει πλατύ μέτωπο, βαθιά σκαλισμένα μάτια, προεξέχουσα μύτη και μισάνοιχτο στόμα. Η δεύτερη κεφαλή, που διακρίνεται πίσω της στα αριστερά, είναι παρομοίως στρογγυλεμένη, αλλά η διαμόρφωσή της δεν αποσαφηνίζεται εξίσου καλά από τη φωτογραφημένη γωνία. Η στενή παράθεσή τους δημιουργεί έντονη αίσθηση διπλής παρουσίας, υποδηλώνοντας πιθανή σύνδεση με συμπληρωματικές πνευματικές δυνάμεις, προστατευτικούς δεσμούς ή συμβολικό πολλαπλασιασμό της τελετουργικής δραστικότητας.

Η διάταξη με τις δύο κεφαλές είναι ένα ιδιαίτερα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό. Στις ευρύτερες θρησκευτικές παραδόσεις των Φον και των Έουε, οι ζευγαρωτές ή πολλαπλές μορφές μπορούν να εκφράζουν σχέσεις μεταξύ ατόμων, πνευματικών οντοτήτων ή διαφορετικών όψεων υπερφυσικής δύναμης. Ωστόσο, η ακριβής σημασία των δύο κεφαλών δεν μπορεί να προσδιοριστεί χωρίς γνώση του αρχικού τελετουργικού πλαισίου του γλυπτού. Επομένως, θα ήταν πρόωρο να ταυτιστούν οι μορφές ειδικά ως δίδυμα, πρόγονοι ή συγκεκριμένες θεότητες Βοντούν.

Ο ξύλινος πυρήνας έχει μετασχηματιστεί εκτενώς με την εφαρμογή πολυάριθμων σχοινιών, ινών και παχιών στρωμάτων σκοτεινής τελετουργικής ύλης. Οριζόντιοι και διαγώνιοι δεσμοί περιβάλλουν τον κορμό, σχηματίζοντας ένα περίπλοκο δίκτυο τεμνόμενων γραμμών. Η επιφάνεια που προκύπτει είναι σχεδόν αρχιτεκτονική ως προς την πυκνότητά της, καθώς κρύβει μεγάλο μέρος της αρχικής γλυπτικής κάτω από διαδοχικά στρώματα επαλειμμένων ουσιών και προσθηκών.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία είναι το σκουριασμένο σιδερένιο εξάρτημα που βρίσκεται ανάμεσα στις δύο κεφαλές. Το κεντρικό κατακόρυφο τμήμα του και οι δύο βραχίονες που καμπυλώνουν προς τα έξω σχηματίζουν ένα σχήμα που θυμίζει σχηματοποιημένο δικράνι ή διχαλωτό εργαλείο. Ο σίδηρος κατέχει σημαντική θέση σε πολλά τελετουργικά συστήματα της Δυτικής Αφρικής, όπου μπορεί να συνδέεται με τη δύναμη, την προστασία, την πνευματική εξουσία και την ικανότητα ενεργοποίησης ή κατεύθυνσης υπερφυσικών δυνάμεων. Ωστόσο, η ακριβής σημασία του συγκεκριμένου εξαρτήματος παραμένει αβέβαιη.

Δύο στρογγυλά δοχεία ή στοιχεία που μοιάζουν με υποδοχείς προεξέχουν από αντίθετες πλευρές του άνω μέρους του σώματος. Το μεγαλύτερο, ορατό στα δεξιά, είναι στερεωμένο με σχοινιά και φαίνεται να περιέχει ή να κρύβει ύλη κάτω από τη σκοτεινή επιφάνειά του. Τέτοιοι προσαρτημένοι υποδοχείς μπορούν να χρησιμεύουν ως δοχεία για ουσίες που ενσωματώνονται στην τελετουργική ενδυνάμωση ενός αντικειμένου. Το περιεχόμενό τους μπορεί να περιλαμβάνει φυτικά υλικά, χώμα, ορυκτές ουσίες ή άλλα συστατικά που επιλέγει ένας τελετουργικός ειδικός για συγκεκριμένους σκοπούς. Χωρίς άμεση εξέταση, το περιεχόμενο και η λειτουργία τους πρέπει να παραμείνουν απροσδιόριστα.

Στην επιφάνεια του γλυπτού κυριαρχεί μια παχιά, σκούρα γκριζόμαυρη πατίνα, στην οποία ενσωματώνονται ινώδη υλικά, μικρά θραύσματα οργανικής ύλης και ακανόνιστες επικαθίσεις. Αυτές οι συσσωρευμένες ουσίες προσδίδουν στο αντικείμενο ιδιαίτερα ανάγλυφη όψη, σε αντίθεση με τις σχετικά λείες και στιλβωμένες επιφάνειες των δύο κεφαλών. Η αντίθεση ανάμεσα στα σαφώς διαμορφωμένα χαρακτηριστικά του προσώπου και στον βαριά επικαλυμμένο κορμό δημιουργεί μια εντυπωσιακή οπτική αντίθεση ανάμεσα στην αναγνωρίσιμη ανθρώπινη μορφή και στις μεταμορφωτικές επιδράσεις της τελετουργικής επέμβασης.

Το κάτω μέρος του γλυπτού στενεύει προς ένα ζεύγος συμπαγών πελμάτων, τα οποία παραμένουν ορατά κάτω από το πυκνό δίκτυο δεσμών. Αυτή η διατηρημένη ανατομική λεπτομέρεια επιβεβαιώνει τη θεμελιωδώς ανθρωπόμορφη σύλληψη του αντικειμένου, παρά τις εκτεταμένες προσθήκες που καλύπτουν το σώμα του. Η όρθια στάση της μορφής και ο συμπαγής κατακόρυφος όγκος της ενισχύουν την εντύπωση σταθερότητας και συγκεντρωμένης πνευματικής παρουσίας.

Η γεωγραφική απόδοση στην Ανέχο έχει ιδιαίτερη σημασία. Η Ανέχο, που βρίσκεται στη νοτιοανατολική ακτή της Τόγκο, κοντά στα σύνορα με το Μπενίν, αναπτύχθηκε ιστορικά ως σημαντικό κέντρο εμπορίου και πολιτισμικής αλληλεπίδρασης. Η γύρω περιοχή συνδέεται ιδιαίτερα με τους πληθυσμούς Έουε, Γκιν-Μίνα και άλλες συναφείς παράκτιες κοινότητες, των οποίων οι θρησκευτικές παραδόσεις διατηρούν στενούς δεσμούς με εκείνες των πληθυσμών που μιλούν Φον στο νότιο Μπενίν.

Αυτές οι πολιτισμικές σχέσεις είναι ιδιαίτερα εμφανείς στον θρησκευτικό τομέα, όπου οι πρακτικές Βοντούν, οι τελετουργικοί ειδικοί, τα προστατευτικά αντικείμενα και η χρήση καθαγιασμένων ουσιών αποτελούν μέρος ενός ευρύτερου δικτύου κοινών, αλλά και τοπικά διαφοροποιημένων παραδόσεων. Κατά συνέπεια, η ονομασία «Φον» πρέπει εδώ να νοείται ως απόδοση μέσα σε αυτό το διασυνδεδεμένο πολιτισμικό περιβάλλον και όχι ως αδιαμφισβήτητη απόδειξη της εθνοτικής ταυτότητας του γλύπτη.

Η περιοχή της Ανέχο έχει επίσης ξεχωριστό ιστορικό υπόβαθρο, διαμορφωμένο από το παράκτιο εμπόριο, τις μετακινήσεις πληθυσμών και τις ανταλλαγές με κοινότητες από το σημερινό Μπενίν και την Γκάνα. Οι αλληλεπιδράσεις αυτές συνέβαλαν στην ανάπτυξη σύνθετων θρησκευτικών και καλλιτεχνικών πρακτικών, στο πλαίσιο των οποίων τα αντικείμενα μπορούσαν να ενσωματώνουν υλικά και συμβολικές αναφορές που προέρχονταν από διάφορες πολιτισμικές παραδόσεις.

Στα τελετουργικά συστήματα των Φον και των γειτονικών Έουε, οι μορφές bocio μπορούν να λειτουργούν ως μέσα προστασίας, θεραπείας, άμυνας απέναντι σε επιβλαβείς επιρροές ή διαχείρισης των σχέσεων ανάμεσα στους ανθρώπους και τις αόρατες δυνάμεις. Παραδοσιακά, η αποτελεσματικότητά τους θεωρείται ότι πηγάζει όχι μόνο από την ξύλινη γλυπτή μορφή, αλλά από τον συνδυασμό καθορισμένων υλικών, τελετουργικών πράξεων και της εξουσίας του ειδικού που είναι υπεύθυνος για την προετοιμασία τους.

Οι πολυάριθμοι δεσμοί που περιβάλλουν τη συγκεκριμένη μορφή έχουν ιδιαίτερη σημασία σε αυτό το πλαίσιο. Η περίδεση, η περίκλειση, η προσάρτηση και η συσσώρευση υλικών είναι επαναλαμβανόμενες πρακτικές κατά την κατασκευή πνευματικά ενδυναμωμένων αντικειμένων. Οι πράξεις αυτές μπορεί να εκφράζουν έννοιες περιορισμού, συγκράτησης, προστασίας ή συγκέντρωσης δύναμης. Επομένως, η γλυπτική μορφή που προκύπτει δεν προορίζεται απαραίτητα ως ολοκληρωμένη καλλιτεχνική σύνθεση με τη συμβατική έννοια, αλλά ως υλική δομή δεκτική σε περαιτέρω τελετουργικές επεμβάσεις.

Η πυκνή επιφάνεια του γλυπτού υποδηλώνει μια σύνθετη ιστορία υλικών προσθηκών, αν και δεν είναι δυνατό να εξακριβωθεί αν αυτές εφαρμόστηκαν κατά τη διάρκεια μίας μόνο καθαγίασης ή συσσωρεύτηκαν σε βάθος χρόνου. Ομοίως, η σκούρα πατίνα και οι εκτεταμένες επικαθίσεις δεν αρκούν από μόνες τους για να προσδιοριστεί η ηλικία του αντικειμένου ή να επιβεβαιωθεί η μακρόχρονη τελετουργική χρήση του.

Από καλλιτεχνική σκοπιά, το γλυπτό ξεχωρίζει για την έντονη αντίθεση ανάμεσα στις σαφώς πλάσμένες κεφαλές του και στον σχεδόν εξ ολοκλήρου καλυμμένο κορμό του. Το σιδερένιο στοιχείο, οι πλευρικοί υποδοχείς και οι τεμνόμενοι δεσμοί μεταμορφώνουν την ανθρώπινη μορφή σε ένα σύνθετο σύνολο από ξύλο, μέταλλο, ίνες και συσσωρευμένες ουσίες. Η σύνθεση που προκύπτει έχει εξαιρετική οπτική ένταση, καθώς τα όρια ανάμεσα στο γλυπτό, το τελετουργικό μέσο και την υλική ενσάρκωση της πνευματικής δραστικότητας σκόπιμα συγχέονται.

Αυτό το γλυπτό-φετίχ με δύο κεφαλές, που αποδίδεται στους Φον και προέρχεται από την περιοχή της Ανέχο, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των παραδόσεων τελετουργικής σύνθεσης στην παράκτια ζώνη Τόγκο–Μπενίν. Η ασυνήθιστη εικονογραφία του, το σημαντικό σιδερένιο εξάρτημα, οι ζευγαρωτοί πλευρικοί υποδοχείς και το εξαιρετικά πυκνό δίκτυο δεσμών το καθιστούν ένα ιδιαίτερα εκφραστικό αντικείμενο στο ευρύτερο καλλιτεχνικό και θρησκευτικό περιβάλλον του νότιου Τόγκο.

Επιλεγμένη βιβλιογραφία

Suzanne Preston Blier, African Vodun: Art, Psychology, and Power, Chicago, University of Chicago Press, 1995.

Suzanne Preston Blier, «Brutal Arts: Potent Aesthetics of Bocio, Vodun Arts in Coastal Benin and Togo», στο Vodou, Fondation Cartier pour l'art contemporain, Παρίσι, 2011.

Melville J. Herskovits, Dahomey: An Ancient West African Kingdom, 2 τόμοι, Νέα Υόρκη, 1938.

Robert Farris Thompson, Flash of the Spirit: African and Afro-American Art and Philosophy, Νέα Υόρκη, 1983.

Οι εκδόσεις αυτές προσφέρουν σημαντικό συγκριτικό υλικό για την τελετουργική γλυπτική των Φον και των Έουε, ιδίως σχετικά με τις προστατευτικές λειτουργίες, τις τελετουργικές περιδέσεις και τις συσσωρευμένες ουσίες που χαρακτηρίζουν τις μορφές bocio. Δεν τεκμηριώνουν ειδικά το συγκεκριμένο γλυπτό.

Πληροφοριοδότης: Batoure

Αρ. ευρετηρίου MAZ28529