Ένα ξύλινο γλυπτό - Senufo - Ακτή Ελεφαντοστού (χωρίς τιμή ασφαλείας)

Γλυπτό ζεύγος Σενουφό – Γυναικείες και ανδρικές μορφές-φύλακες με διάτρητους σταυροειδώς δίσκους κεφαλής

Προέλευση: Σενουφό, περιοχή Μπουντιαλί, βόρεια Ακτή Ελεφαντοστού, Δυτική Αφρική
Υλικό: Σκληρό, βαρύ ξύλο, γνωστό τοπικά ως «Lenke», με πατίνα από σκούρο καφέ έως σχεδόν μαύρο-καφέ και ίχνη ανοιχτόχρωμης χρωστικής
Ύψος: 118,5 εκ. / 117,5 εκ.
Βάρος: 5,9 κιλά / 6,1 κιλά
Αριθμός καταλόγου: CAB41023
Χρονολόγηση: Απροσδιόριστη
Προέλευση: Δεν παρέχεται τεκμηριωμένο ιστορικό ιδιοκτησίας

Περιγραφή

Αυτό το μνημειακό γλυπτό ζεύγος Σενουφό από την περιοχή Μπουντιαλί αποτελείται από μία ξύλινη γυναικεία και μία ανδρική μορφή, καθεμία όρθια πάνω σε κυλινδρική βάση. Τα δύο γλυπτά ακολουθούν στενά συγγενικό τυπικό λεξιλόγιο και συγκροτούν ένα ενιαίο σύνολο χάρη στις αντίστοιχες στάσεις, αναλογίες και εικονογραφικές ιδιότητές τους. Τα έντονα επιμήκη σώματά τους χαρακτηρίζονται από στενούς, κιονόμορφους κορμούς, τονισμένους ώμους, μακριά χέρια και συγκριτικά κοντά, στιβαρά πόδια. Η γυναικεία μορφή έχει εμφανώς προεξέχοντες, κωνικούς μαστούς, ενώ ο ανδρικός κορμός είναι πιο επίπεδος στο άνω τμήμα του. Τα λεπτά κεφάλια παρουσιάζουν εντυπωσιακά ζωόμορφα χαρακτηριστικά: επιμήκη, ρυγχόμορφα χαρακτηριστικά προσώπου, προεξέχοντα μάτια, προσεκτικά διαμορφωμένα αυτιά και σχηματοποιημένες κομμώσεις που εκτείνονται προς τα πίσω. Λεπτές εγχάρακτες γραμμές και γεωμετρικά μοτίβα διαμορφώνουν τα πρόσωπα, τα στήθη, το κάτω μέρος των σωμάτων και τις πλάτες. Οι επιφάνειες είναι εν μέρει λειασμένες και ιδιαίτερα στιλβωμένες, ενώ οι εσοχές διατηρούν σκουρότερη, κατά τόπους ματ πατίνα. Σύμφωνα με τη συνοδευτική τεκμηρίωση των αντικειμένων, και οι δύο μορφές κρατούν στο αριστερό χέρι δίκοπο μαχαίρι και στο δεξί ένα λεγόμενο κουδούνι φετίχ. Αυτά τα χαρακτηριστικά διακρίνουν το ζεύγος από πολυάριθμα κλασικά γουδοχέρια ρυθμικής κρούσης των Σενουφό, των οποίων τα χέρια συνήθως ακουμπούν στους γοφούς ή στους μηρούς. Ιδιαίτερα ξεχωρίζουν οι εξαιρετικά μεγάλοι, περίπου ορθογώνιοι δίσκοι κεφαλής με στρογγυλεμένες γωνίες. Καθένας φέρει κυκλικό κεντρικό πεδίο, που περιβάλλεται από υπερυψωμένο πλαίσιο και διατέμνεται από διάτρητο μοτίβο σε σχήμα Χ. Ομάδες παράλληλων εγχαράξεων, τοποθετημένες ακτινωτά και ορθογώνια, διαρθρώνουν τις επιφάνειες των δίσκων. Μικρές πλευρικές προεξοχές και μια κοντή προέκταση στο επάνω μέρος ενισχύουν τον εμβληματικό χαρακτήρα τους. Στους δίσκους διακρίνονται ακόμη μικρά ίχνη ανοιχτόχρωμης, πιθανότατα λευκής χρωστικής. Οι πίσω όψεις φέρουν περίτεχνο γραμμικό διάκοσμο, ιδιαίτερα παράλληλες τούφες μαλλιών και οριζόντιες διακοσμητικές ταινίες. Και οι δύο μορφές είναι σκαλισμένες από βαρύ, ανθεκτικό σκληρό ξύλο, που παραδοσιακά ταυτοποιείται ως «Lenke». Σύμφωνα με τη συνοδευτική τεκμηρίωση, η ονομασία αυτή προέρχεται από τη γλώσσα των Τζούλα και όχι από τη Σεναρί· δεν έχει τεκμηριωθεί βοτανική ταυτοποίηση του ξύλου.

Ιστορικό της τέχνης

Το γλυπτό ζεύγος ανήκει υφολογικά στην παράδοση της μνημειακής ξυλογλυπτικής των Σενουφό από τη βόρεια Ακτή Ελεφαντοστού. Οι κοινότητες των Σενουφό κατοικούν σε διάφορες περιοχές της Ακτής Ελεφαντοστού, καθώς και σε γειτονικές περιοχές του Μάλι και της Μπουρκίνα Φάσο. Οι καλλιτεχνικές τους παραδόσεις συνδέονται στενά με θρησκευτικούς θεσμούς, αντιλήψεις για τους προγόνους και συστήματα κοινωνικής μύησης. Ιδιαίτερη σημασία έχει ο θεσμός Πόρο, του οποίου οι τελετές μύησης, ταφής και μνήμης συνοδεύονται από μια εξαιρετικά ανεπτυγμένη παράδοση γλυπτικής και μεταμφιέσεων. Ανάμεσα στις γνωστότερες γλυπτικές εκφράσεις του συγκαταλέγονται οι μεγάλες ανθρωπόμορφες μορφές που στην ιστοριογραφία της τέχνης περιγράφονται συχνά ως déblé ή γουδοχέρια ρυθμικής κρούσης. Άλλες περιφερειακές ονομασίες περιλαμβάνουν τα pombia και pombibele, αν και η ορολογία και η πραγματική τελετουργική χρήση δεν είναι κατ’ ανάγκη ίδιες σε ολόκληρο τον πολιτισμικό χώρο των Σενουφό. Τα γλυπτά αυτά παρουσιάζουν βασικά χαρακτηριστικά που συνδέονται με αυτή την παράδοση: μνημειακά σώματα με έντονη κατακόρυφη έμφαση, συμπαγείς κυλινδρικές βάσεις, επιμήκη χέρια και συνδυασμό της ανθρώπινης ανατομίας με τη γεωμετρική αφαίρεση. Αντίστοιχες μορφολογικές αρχές απαντούν στην περιοχή Μπουντιαλί και στις γλυπτικές παραδόσεις που συνδέονται με την Κορχόγκο και την Ταφιρέ. Τα έργα από την ευρύτερη περιοχή της Ταφιρέ, ειδικότερα, συχνά παρουσιάζουν εκλεπτυσμένη ισορροπία ανάμεσα στις αφαιρετικές μορφές του σώματος και στα εξατομικευμένα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά. Παρότι είναι έντονα σχηματοποιημένες, οι μορφές παραμένουν αναγνωρίσιμα ανθρώπινες, ενώ τα συμβολικά γνωρίσματα και η μορφολογική τους απλούστευση τους προσδίδουν παρουσία που υπερβαίνει την απλή απεικόνιση ατόμων. Δεν είναι δυνατόν να αποδοθεί με βεβαιότητα το παρόν ζεύγος σε συγκεκριμένο εργαστήριο ή σε διακριτή γλυπτική παράδοση της Ταφιρέ χωρίς περαιτέρω συγκριτική έρευνα και έρευνα προέλευσης. Η πρόσφατη επιστημονική έρευνα έχει επίσης τονίσει ότι ο όρος Σενουφό περιλαμβάνει πολυάριθμες περιφερειακές και ιστορικά αλληλένδετες παραδόσεις και όχι ένα ενιαίο, ομοιογενές καλλιτεχνικό ύφος.

Σύγκριση με το Πρωταρχικό Ζεύγος Rosenthal

Ένα ιδιαίτερα σημαντικό παράλληλο έργο από την ιστορία της τέχνης είναι το περίφημο «Πρωταρχικό Ζεύγος Rosenthal», το οποίο απεικονίζεται στο βιβλίο της Susan Elizabeth Gagliardi Senufo Unbound: Dynamics of Art and Identity in West Africa (2015), σ. 78, εικ. 41. Και τα δύο σύνολα συνδυάζουν μνημειακά, επιμήκη σώματα με κυλινδρικές βάσεις, αυστηρά διαμορφωμένα χέρια και επιβλητικά κοσμήματα κεφαλής. Ενώ το ζεύγος Rosenthal φέρει παραστατικά ζωικά μοτίβα στα περίτεχνα καλύμματα κεφαλής του, τα παρόντα γλυπτά διακρίνονται από γεωμετρικά οργανωμένους δίσκους με διάτρητα μοτίβα σε σχήμα Χ. Διαφέρουν επίσης τα αντικείμενα που κρατούν στα χέρια. Αυτές οι εντυπωσιακές μορφολογικές και εικονογραφικές ομοιότητες εντάσσουν το παρόν ζεύγος σε μια σημαντική παράδοση μνημειακών γλυπτών ζευγών Σενουφό, γυναικείας και ανδρικής μορφής, χωρίς αυτό να συνεπάγεται κατ’ ανάγκη κοινό εργαστήριο ή ταυτόσημη τελετουργική λειτουργία.

Συμβολισμός και εικονογραφική σημασία

Η συνύπαρξη γυναικείας και ανδρικής μορφής έχει ιδιαίτερη σημασία στις γλυπτικές παραδόσεις των Σενουφό. Σε διάφορα πλαίσια του Πόρο, τέτοια ζεύγη μπορεί να ενσαρκώνουν εξιδανικευμένες μορφές προγόνων, την κοινωνική συμπληρωματικότητα και τη συνέχεια μεταξύ των γενεών. Οι ανδρικές και γυναικείες αναπαραστάσεις δεν δηλώνουν αποκλειστικά το βιολογικό φύλο, αλλά μπορεί επίσης να εκφράζουν διαφορετικές όψεις της κοινωνικής εξουσίας, της γονιμότητας και των σχέσεων με τους προγόνους. Οι έντονα προεξέχοντες μαστοί της γυναικείας μορφής μπορούν να ερμηνευθούν σε συνάρτηση με τη μητρότητα και τις δημιουργικές δυνάμεις της ζωής. Η ελεγχόμενη, όρθια στάση και των δύο γλυπτών αποπνέει αξιοπρέπεια, αυτοκυριαρχία και τελετουργική εξουσία. Ιδιαίτερη προσοχή αξίζουν οι μεγάλοι δίσκοι κεφαλής. Ο συνδυασμός κυκλικού πλαισίου, σταυροειδών διατρήσεων και ακτινωτού γραμμικού διακόσμου μπορεί να παραπέμπει σε έννοιες χωρικής τάξης, προστασίας ή ευρύτερων κοσμολογικών σχέσεων. Ωστόσο, δεν έχει τεκμηριωθεί κάποια οριστική τοπική ερμηνεία αυτών των επιμέρους συμβόλων και η άμεση ταύτιση του σταυρού με τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα θα παρέμενε εικασία. Σύμφωνα με την παραδοσιακή περιγραφή του αντικειμένου, οι δίσκοι δηλώνουν διττή λειτουργία, που συνδυάζει προστατευτικές αρμοδιότητες σε αγροτικό περιβάλλον με τελετουργική χρήση. Τα μαχαίρια και τα κουδούνια που κρατούν οι μορφές υπογραμμίζουν περαιτέρω το ασυνήθιστο εικονογραφικό τους πρόγραμμα. Το μαχαίρι μπορεί να ερμηνευθεί ως έμβλημα προστατευτικής εξουσίας και ικανότητας αποτροπής επιβλαβών επιρροών, ενώ το κουδούνι ενδέχεται να παραπέμπει σε τελετουργικό ήχο, τελετουργική επικοινωνία ή την ενεργοποίηση προστατευτικών πνευματικών δυνάμεων. Οι ερμηνείες αυτές παραμένουν υποθετικές, ελλείψει ειδικής εθνογραφικής τεκμηρίωσης που να αφορά το συγκεκριμένο ζεύγος.

Τελετουργική λειτουργία

Τα γλυπτά κατέχουν μια ενδιαφέρουσα θέση ανάμεσα σε δύο διακριτές λειτουργικές κατηγορίες της τέχνης των Σενουφό: την τελετουργική χρήση μνημειακών μορφών στο πλαίσιο του Πόρο και τον σταθερό προστατευτικό ρόλο γλυπτών-φυλάκων ή γλυπτών για ιερά. Οι κλασικές μορφές déblé χρησιμοποιούνταν κυρίως σε ταφικές τελετές σημαντικών μελών των αντίστοιχων ενώσεων. Μπορούσαν να μεταφέρονται από τα χέρια ή τους ώμους τους και να χτυπούν ρυθμικά στο έδαφος με τις συμπαγείς κυλινδρικές βάσεις τους. Οι κινήσεις αυτές συνόδευαν μουσική, τραγούδι και τελετουργικές παραστάσεις και, σύμφωνα με καταγεγραμμένες τοπικές παραδόσεις, βοηθούσαν τον νεκρό στη μετάβασή του στον κόσμο των προγόνων. Η κρούση τους αποτελούσε επομένως συμβολική επαφή με τη γη και δεν πρέπει να συγχέεται με το συνηθισμένο κοπάνισμα των σιτηρών. Είναι γνωστό ότι άλλα μεγάλα γλυπτά του Πόρο εκτίθεντο κατά τη διάρκεια τελετών, τοποθετούνταν σε ιερά ή χρησιμοποιούνταν ως σταθερές προστατευτικές εικόνες. Για το παρόν ζεύγος έχει επίσης μεταδοθεί μια πρόσθετη λειτουργία ως φυλάκων των αγρών. Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, τα γλυπτά μπορεί να προστάτευαν καλλιεργούμενες εκτάσεις ή τοποθεσίες με τελετουργική σημασία. Οι ασυνήθιστοι δίσκοι κεφαλής και τα αντικείμενα που κρατούν στα χέρια υποδηλώνουν μια ανεξάρτητη εικονογραφική παραλλαγή μέσα στην ευρύτερη παράδοση των μνημειακών μορφών των Σενουφό. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία έχει η διάκριση που κάνει ο Burkhard Gottschalk μεταξύ των γνήσιων γουδοχεριών ρυθμικής κρούσης και των σπανιότερων, κατά κύριο λόγο στατικών, φυλακτικών μορφών του Πόρο. Επομένως, μια σχέση με τέτοια προστατευτικά γλυπτά φαίνεται εύλογη από την άποψη της ιστορίας της τέχνης. Δεν μπορεί να προσδιοριστεί με βεβαιότητα μόνο από τις φωτογραφίες αν το παρόν ζεύγος χρησιμοποιούνταν πράγματι σε τελετές ρυθμικής κρούσης στο έδαφος, παρέμενε μόνιμα τοποθετημένο ή εκπλήρωνε και τις δύο λειτουργίες. Η παραδοσιακά αποδιδόμενη διττή λειτουργία του παραμένει σημαντική, αλλά δεν έχει επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα, υπόθεση εργασίας.

Εκτίμηση από την άποψη της ιστορίας της τέχνης

Το γλυπτό ζεύγος ξεχωρίζει για την εξαιρετική μορφολογική συνοχή του και τη σταθερή ενσωμάτωση της μνημειακής διάπλασης των σωμάτων με τον εκλεπτυσμένο επιφανειακό διάκοσμο. Η παράλληλη διάταξη των χεριών, οι λεπτοί κατακόρυφοι άξονες των κορμών και οι εκτεταμένοι δίσκοι κεφαλής δημιουργούν μια εντυπωσιακή σχέση ανάμεσα στην ανοδική κίνηση και την οριζόντια άρθρωση. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η αντίθεση ανάμεσα στις κατά κύριο λόγο απλουστευμένες ανατομικές μορφές και στα προσεκτικά επεξεργασμένα κεφάλια. Οι λεπτές διαφοροποιήσεις στις επιμέρους λεπτομέρειες προσδίδουν στις μορφές ξεχωριστή παρουσία χωρίς να διακυβεύουν την οπτική ενότητά τους. Οι μνημειακοί, σταυροειδώς διάτρητοι δίσκοι κεφαλής και τα αντίστοιχα αντικείμενα που κρατούν στα χέρια καθιστούν το σύνολο μια εικονογραφικά αξιοσημείωτη έκφραση της γλυπτικής των Σενουφό. Η σύγκριση με το δημοσιευμένο ζεύγος Rosenthal εντάσσει περαιτέρω το έργο σε μια σημαντική παράδοση μνημειακών γλυπτών ζευγών, των οποίων η εικαστική γλώσσα μπορεί να διατυπώνει έννοιες κοινωνικής τάξης και της συμβολικής σχέσης ανάμεσα στον ανθρώπινο και τον πνευματικό κόσμο.

Έκθεση κατάστασης

Και τα δύο γλυπτά παρουσιάζουν επιφάνειες από σκούρο καφέ έως σχεδόν μαύρο-καφέ, με περιοχές έντονης στιλπνότητας, εμφανή φθορά, τονικές διαφοροποιήσεις, αποτριβές και αλλοιώσεις που συνδέονται με την ηλικία ή τη χρήση. Στα εκτεθειμένα σημεία, ιδίως στα χέρια, στους ώμους, στους μαστούς, στα πρόσωπα και στις ανάγλυφες λεπτομέρειες, η πατίνα είναι κατά τόπους πιο ανοιχτόχρωμη λόγω επαφής και τριβής. Στις εσοχές και στον εγχάρακτο διάκοσμο διατηρούνται σκουρότερα κατάλοιπα. Στους δίσκους κεφαλής διακρίνονται μεμονωμένα ίχνη ανοιχτόχρωμου επιφανειακού υλικού, το οποίο στη συνοδευτική τεκμηρίωση αναγνωρίζεται ως κατάλοιπο λευκής χρωστικής. Και οι δύο κυλινδρικές βάσεις παρουσιάζουν ρωγμές, ορισμένες από τις οποίες εκτείνονται κατακόρυφα από τις κάτω επιφάνειες προς το εσωτερικό του ξύλου. Τέτοιες σχισμές συνήθως συνάδουν με τις καταπονήσεις και τη συρρίκνωση που παρατηρούνται συχνά σε μεγαλύτερα γλυπτά λαξευμένα από συμπαγή κορμό. Τεκμηριώνεται επίσης μία πρόσθετη ρωγμή στην περιοχή του κεφαλιού της ανδρικής μορφής. Σε διάφορα σημεία διακρίνονται μικρές επιφανειακές φθορές, απώλειες υλικού, γρατζουνιές, χτυπήματα και ανομοιόμορφες περιοχές αποτριβής. Ορισμένα προεξέχοντα γλυπτικά στοιχεία και οι ακμές των δίσκων κεφαλής παρουσιάζουν τοπικά στρογγυλέματα και μικρές απώλειες υλικού. Η διαφορετική ένταση της επιφανειακής πατίνας ενδέχεται να αντανακλά παρατεταμένο χειρισμό και διαφορετικές συνθήκες έκθεσης, αν και τα οπτικά στοιχεία από μόνα τους δεν καθορίζουν με ακρίβεια τη φύση, τη διάρκεια ή τη χρονική περίοδο τυχόν τελετουργικής χρήσης. Με βάση τις διαθέσιμες φωτογραφίες, τα κύρια γλυπτικά μέρη και των δύο μορφών φαίνεται να διατηρούνται· δεν μπορούν να εντοπιστούν σαφώς εκτεταμένες αντικαταστάσεις ή πρόσφατες αποκαταστάσεις. Η αξιόπιστη αξιολόγηση πιθανών παλαιότερων επισκευών, κρυφών δομικών φθορών, βιολογικής αλλοίωσης ή της συνολικής σταθερότητας θα απαιτούσε άμεση εξέταση των πρωτοτύπων. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στις ρωγμές των βάσεων και στη ρωγμή που έχει καταγραφεί στο κεφάλι της ανδρικής μορφής. Συνολικά, οι φωτογραφίες δείχνουν δύο σε μεγάλο βαθμό ακέραια γλυπτά με ανεπτυγμένες πατίνες, εμφανή σημάδια παλαιότητας και χειρισμού και τοπικές ρωγμές. Η παρούσα έκθεση αποτελεί προκαταρκτική οπτική εκτίμηση βάσει φωτογραφικής τεκμηρίωσης και όχι ολοκληρωμένη εξέταση συντήρησης.

Βιβλιογραφία

Gagliardi, Susan Elizabeth: Senufo Unbound: Dynamics of Art and Identity in West Africa. Cleveland: Cleveland Museum of Art· Milan: 5 Continents Editions, 2015, σ. 78, εικ. 41 (συγκριτικό παράδειγμα).

Gottschalk, Burkhard: Senufo. Massa und die Statuen des Poro. Düsseldorf, 2002.

Gottschalk, Burkhard: Kunst aus Schwarzafrika. SENUFO. Unbekannte Schätze aus privaten Sammlungen. 2009, σ. 174 και 179.

Glaze, Anita J.: Art and Death in a Senufo Village. Bloomington: Indiana University Press, 1981.

Förster, Till: «Smoothing the Way of the Dead: A Senufo Rhythm Pounder», στο: Yale University Art Gallery Bulletin, 2005, σ. 55–68.

Goldwater, Robert: Senufo Sculpture from West Africa. New York, 1964, εικ. 93 και 93a (ζεύγος Rosenthal).

LaGamma, Alisa (επιμ.): Genesis: Ideas of Origin in African Sculpture. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2002, σ. 30–32 (ζεύγος Rosenthal).

Sotheby's: The Collection of Frieda and Milton Rosenthal: African and Oceanic Art. New York, 14 Νοεμβρίου 2008, αρ. 63 (ζεύγος Rosenthal).

Οι αναφερόμενες συγκριτικές δημοσιεύσεις παρέχουν το ιστορικοκαλλιτεχνικό πλαίσιο για την απόδοση και την ερμηνεία του παρόντος έργου. Δεν έχει τεκμηριωθεί δημοσίευση του παρόντος γλυπτού ζεύγους στα συγκεκριμένα έργα.

Πνευματικά δικαιώματα και επιστημονική τεκμηρίωση
Ορισμένες πληροφορίες και φωτογραφίες δημιουργήθηκαν με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και βασίζονται σε δημοσιευμένες πηγές εθνογραφίας, αρχαιολογίας και ιστορίας της τέχνης. Τα πρωτότυπα κείμενα και οι φωτογραφίες ενδέχεται να προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα. Επιφυλάσσονται όλα τα δικαιώματα των αντίστοιχων δικαιούχων.