Alberto Magno - [Post Incunable] Mariale - 1507

ABSTRAKT
Ta rzadko spotykana lionesa edycja z 1507 roku Mariale przypisywanego Albertowi Wielkiemu wyrasta nie tylko na świadectwo trwałości kultury rękopiślnej, lecz także na przedmiot wizualny o niezwykłej finezji. Do układu typograficznego nakłada się bowiem system dekoracyjny wysokiej jakości: inicjały rubrykowane, znaczna kolorowa iluminowana inicjała z eleganckimi motywami kwiatowymi oraz drzeworytowy emblemat wyznaczający tożsamość warsztatu. W tym egzemplarzu wymiar tekstowy i wymiar wizualny ze sobą głęboko splatają, przekształcając książkę w urządzenie medytacyjne wzrokowe, a zarazem teologiczne. Obszerne notatki rękopiśmienne, wraz z dekoracyjnymi interwencjami, tworzą unikat, w którym słowo i obraz współuczestniczą w budowaniu sensu, ujawniając żywą ciągłość między średniowieczną iluminacją a renesansową kulturą typograficzną.
WARTOŚĆ RYNKOWA
Lionese wydania post-incunabule tekstów pobożnych przypisywanych Albertowi Wielkiemu są na rynku relatywnie rzadkie. Egzemplarze standardowe mieszczą się zwykle między 2 000 a 4 000 euro. Jednakże kopie zachowujące wysokiej jakości aparat dekoracyjny – rubrykowane inicjały, współczesne iluminacje i dobrze odciskane drukowane znaki – w połączeniu z bogatym zespołem rękopiśmiennym mogą osiągnąć zakres od 5 000 do 9 000 euro, z dodatkowymi wzrostami przy szczególnie starannie wykonanych miniaturach lub silnym oddziaływaniu estetycznym, elementach bardzo poszukiwanych w kolekcjonerstwie starych ksiąg.
OPIS FIZYCZNY I STAN
Księga oprawiona w późniejszą pergaminową okładkę, wykonaną z arkusza antyfonarza, iluminowaną i rubrykowaną. Tekst w czcionce gotyckiej na dwóch kolumnach. Bogaty aparat dekoracyjny: inicjały rubrykowane na czerwono z liniami prowadzącymi oraz wielka inicjała iluminowana kolorami z wyrafinowaną dekoracją florystyczną na marginesie. Obecność marki typograficznej drzeworytowej z inicjałami „I C”, o wysokiej jakości rytunku. Zestaw elementów dekoracyjnych wyraźnie podnosi walor wizualny voluminum, które prezentuje się nie tylko do czytania, ale do kontemplowania. Ważny aparat rękopisowy: notatki łacińskie rozsiane po tekście oraz ok. 10 stron całkowicie ręcznie pisanych, w tym zakończenie „Finis Marialis Alberti”. Niektóre brązowienia i gore. Numeracja stron: (2); 12 nn.; 156; (2). W starych księgach o wieloletniej historii mogą wystąpić pewne niedoskonałości, nie zawsze uwzględniane w opisie.
TYTUŁ CAŁKOWITY I AUTOR
Mariale Alberti Magni w evangelium super Missus est Gabriel angelus.
Lugduni, Johannes Clein, 1507.
Albertus Magnus (przypisywany).
KONTEKST I ZNACZENIE
Mariale przypisywane Św. Albertowi Wielkiemu należy do wielkiej tradycji mariologicznej średniowiecza, zbudowanej wokół egzezy pasma Ewangelicznego Annuncjacji. W tej edycji lionese nie wartość dzieła tkwi wyłącznie w treści teologicznej, lecz także w jego wymiarze wizualnym: inicjały rubrykowane i iluminowana miniatura nie są jedynie ozdobami, lecz narzędziami orientacji i medytacji, potrafiącymi wyznaczać rytm tekstu i prowadzić oko oraz umysł czytelnika. Iluminacja, wciąż głęboko związana z modelami rękopiśmiennymi, świadczy o tym, że w pierwszych dekadach XVI wieku książka drukowana nadal przyjmuje i reinterpretowuje język figuralny średniowiecza. Do tego dochodzi imponujący aparat rękopiśmienny, który prowadzi stały dialog z tekstem i jego elementami wizualnymi, przekształcając voluminum w przestrzeń interakcji między słowem, obrazem a interpretacją. Wynikiem jest obiekt złożony, w którym teologia wyraża się zarówno poprzez mówione słowo, jak i formę wizualną.
BIOGRAFIA AUTORA
Św. Albert Wielki (ok. 1200–1280), dominikanin, był jednym z najwybitniejszych myślicieli Średniowiecza. Mistrz Tomasza z Akwinu, przyczynił się w znaczący sposób do rozpowszechnienia myśli arystotelesowskiej na Zachodzie. Jego dzieło encyklopedyczne obejmuje teologię, filozofię i nauki przyrodnicze. Teksty mu przypisywane, takie jak Mariale, cieszyły się szeroką popularnością w kolejnych wiekach, stając się podstawowymi narzędziami formacji teologicznej i pobożności, nawet gdy przypisywano je niejednoznacznie.
HISTORIA DRUKU I OBIEG
Wydrukowano w Lyonie w 1507 roku przez Johanna Cleina; edycja ta wpisuje się w fazę pełnej transformacji między księgą rękopiśmienną a księgą nowożytną. Lyon, ważne centrum typograficzne, było szczególnie aktywne w produkcji tekstów religijnych przeznaczonych dla wyrobionego odbiorcy. Edycje Mariale były już szeroko rozpowszechnione w formie rękopiśmiennej i incunabuł, lecz właśnie w drukach pierwszych dekad XVI wieku obserwuje się znaczącą integrację elementów typograficznych i dekoracyjnych. Obecność iluminowanych miniatur i ręcznie wykonywanych rubryk dowodzi, że drukowany egzemplarz nadal postrzegano jako przedmiot do dopełnienia i wartościowania wizualnego. Egzemplarz, z jego aparatem dekoracyjnym i rękopisowym, sugeruje obieg w środowiskach, w których księga była nie tylko czytana, lecz także ubogacana i 개인izowana.
BIBLIOGRAFIA I REFERENCJE
GW (Gesamtkatalog der Wiegendrucke), hasła dotyczące Albertus Magnus, Mariale, dla tradycji incunabula (por. GW 1541–1548, grupy tekstowe pokrewne).
Hain-Copinger, Repertorium bibliographicum, II, s. 11–15 (Albertus Magnus, Mariale i pokrewne prace).
USTC (Universal Short Title Catalogue), lionese edycje 1500–1520 pod Albertu Magnu, Mariale.
ICCU / OPAC SBN, spisy lionese edycji tekstów maryjnych przypisywanych Albertowi Magnusowi.
Baudrier, Henri, Bibliographie lyonnaise, Lyon, 1895–1921, tomy IX–X ( mniej znani typografowie lyonenes, Johannes Clein).
Gültlingen, Sybille von, Bibliographie des livres imprimés à Lyon au seizième siècle, Baden-Baden, tomy z początku Cinquecento.
Alexander, J.J.G., Medieval Illuminators and Their Methods of Work, New Haven, 1992 (kontekst praktyk miniatornych późnego Średniowiecza).
Wieck, Roger S., Painted Prayers: The Book of Hours in Medieval and Renaissance Art, New York, 1997 (rola dekoracji iluminowanej w pobożności).
De Hamel, Christopher, A History of Illuminated Manuscripts, London, 1994 (ciągłość między rękopisem a ilustrowaną druką).
Cataloghi d’asta Christie’s, Sotheby’s, Librairie Sourget, dla egzemplarzy porównywalnych z dekoracją iluminowaną i rubrykacją z epoki.