Matthioli - Dioscoride - 1550

MAGICZNE DRZEWKO W SEKRETNYM OGRODZIE: BIBLIA ZIOŁOLECZNICTWA RENESANSOWEGO
Szósta księga, Antidotariusz, z własnym frontispisem, ozdobiona wielkim ilustracyjnym drzeworytem: Na górze głowa anioła. U dołu lud izraelski na pustyni – motto: Pian piano – Tak samo jak Mojżesz wywyższył wąż na pustyni, tak trzeba wywyższyć syna człowieczego; Dante III (V498).
To dzieło, jedno z najważniejszych w botanicznej renesansowej śmiałej ambicji, rodzi się jako spotkanie między starożytną farmakologiczną autorytetą Dioskoryda a nadzwyczajną erudycyjną ambicją Piotra Andrei Mattioli, który czyni z niego najpowszechniejszy tekst medyczny XVI wieku. Wenecka edycja z 1550 r., drukowana przez Vincenzo Valgrisi w warsztacie Erasmosa, wyróżnia się jasnością układu typograficznego, elegancją inicjałów drzeworytniczych i starannym przygotowaniem wydawniczym. W niej skondensowana jest wizja świata, w której empiryczna obserwacja roślin współistnieje z symboliczną, czasem ukrytą aurą: dawne dziedzictwo reinterpretowane w pełni Renesansu. Dla lekarzy, ziołników, naturalistów i alchemików Mattioli przez wieki był bramą do obszernego repertuaru terapeutycznych i tajemniczych właściwości natury, kształtując ich wyobrażenie i prowadząc praktyki.
MARKET VALUE
Rynek egzemplarzy pięćsetletnich Dioskoryda Mattioliego jest bardzo zmienny i zależy od konserwacji, kompletności, integralności tekstu oraz czytelności papieru. Weneckie edycje z połowy XVI wieku mieszczą się zazwyczaj między 1 700 a 2 000 euro za egzemplarz w stanie średnim; kompletne, dobrze zachowane egzemplarze z błyszczącym papierem i solidną oprawą mogą osiągać 3 500–5 000 euro. Wyższe ceny dotyczą ilustrowanych, wyjątkowo rzadkich kopii lub o pochodzeniu o znaczeniu historycznym.

FIZYCZNY OPIS I STAN
Szósta księga, Antidotariusz, z własnym frontispisem, ozdobiona wielkim ilustracją drzeworytniczą.
01: alo- a;on l-li stMa (3) 1550 (R) 02: dear heo- o,e- tesp (3) 1550 (R) - Wąż zwinięty na kijku w kształcie tau, podtrzymywany przez dłonie wychodzące z chmur. (Z1035) - Na fron. części 1.
Wąż zwinięty na kijku w kształcie tau podtrzymywany przez dłonie wychodzące z chmur (U517) - Na końcu.
Wąż zwinięty wokół laski w kształcie T, podtrzymywany przez dłonie wyłaniające się z chmur. U góry głowa anioła. U dołu lud izraelski na pustyni Pian piano – Sicut Moses exaltavit serpentem in deserto ita exaltari oportet filium hominis Dante III (V498) – Na froncie drugiej części.
Książka późniejszej oprawy w całej skórze, grzbiet z złoceniami i czarnym oztakowaniem z tytułem. Ślady zużycia, plama na górnym marginesie pierwszych kart, zaczerwienienia. Liczne inicjały drzeworytowe zamieszkałe. Str. (2); 132; 818; (2); 130; 14nn; (4). Ciekawy rękopis (podobno współczesny?) w colophon i na ostatniej karcie.

PEŁNY TYTUŁ I AUTOR
Dioskorydes wybitnego doktora medycyny M. P. Andrea Matthioli z Sieny; z jego wykładami ilustrowanymi i obszernie powiększonymi. Z piątym księgą antidotum przeciw wszystkim truciznom przetłumaczonym i z naukowymi wykładami skomentowanymi. ... Istnieje także wiele innych dodatków rozsianych po całej objętości, dwa piękne dodane dyskursy nad prologami pierwszej i piątej księgi... 2: Szósta księga Pedacio Dioscoride Anazarbeo, w której omówione są środki na trucizny śmiertelne, zarówno skuteczne jak i lecznicze; przetłumaczona i opatrzona komentarzem na język włoski przez M. Pietro Andrea Mattiolo sanese lekarza
Veneccia, ówczesna drukarnia Vincenzo Valgrisi, przy Warsztacie Erasmosa, 1550.
Pietro Andrea Mattioli.
Dioscoride Pedanio.

KONTEKST I ZNACZENIE
Tekst wpisuje się w wielki projekt humanistyczny polegający na odzyskaniu starożytnych nauk naturalnych poprzez nowe, empiryczne i systematyczne podejście. De materia medica Dioskoryda, będąca kluczowym punktem farmakologii greckiej, zostaje zreinterpretowana przez Mattiolią poprzez bezpośrednie obserwacje, opisowe poszerzenia i porównania z praktyką medyczną jego czasów. Efekt to traktat, który nie tylko aktualizuje tradycję, lecz ją przekształca: encyklopedia substancji naturalnych, w której współistnieją galeniczna medycyna, doświadczenia eksperymentalne i symboliczny świat wyobrażeń oparty na ukrytych właściwościach roślin. Weneckie edycje Valgrisi odegrały kluczową rolę w rozpowszechnieniu dzieła dzięki swojej przejrzystości, solidnemu układowi i zdolności do zaspokojenia rosnącego popytu na wiarygodne i czytelne teksty medyczne, stając się nieodzownymi narzędziami uniwersytetów, warsztatów ziołników i europejskich środowisk alchemicznych.

ŻYCIORYS AUTORA
Pietro Andrea Mattioli (Siena, 1501 – Trento, 1578) był lekarzem, botanikiem i literatem. Wykształcony w Padwie, piastował stanowiska na różnych dworach włoskich i cesarskich. Jego działalność naukowa, oparta na bezpośredniej obserwacji, przyniosła mu europejską reputację. Jego komentarz do De materia medica uczynił Dioskoryda przystępnym dla czytelników nowoczesnych i przekształcił dzieło w najważniejszy zbiór botaniczny XVI wieku.
Krótkie bio Dioskoryda
Dioskorydes Pedanio (I wiek n.e.), lekarz i farmakolog grecki, autor De materia medica, najważniejszego traktatu o farmakologii i botanie starożytności. Używany aż po czasy nowożytne, stanowił podstawę europejskiej wiedzy terapeutycznej przez ponad tysiąclecie i pół.

HISTORIA I OBIEG WYDAWNICZY
Dioskorydes w wersji Mattioliego zyskał niezwykłą dystrybucję w XVI wieku, z licznymi weneckimi edycjami charakteryzowanymi przez różnice w kartach, kolofonach i obecności ilustracji. Warsztat Vincenzo Valgrisi, działający w pierwszej połowie XVI wieku, stał się jednym z głównych centrów produkcji Mattioliego dzięki jakości druku i zdolności dotarcia do szerokiej, specjalistycznej publiczności. Weneckie kopie krążyły po całej Europie – na uniwersytetach, dworach, w warsztatach ziołników i prywatnych bibliotekach – przyczyniając się do zdefiniowania nowoczesnej nauki botanicznej.

Bibliografia i odniesienia
Durling, Richard J., A catalogue of sixteenth century printed medical books in the National Library of Medicine, Bethesda, 1967 (wejście o Mattioli, NLM 16th cent., nr 3024).
Nissen, C., Die botanische Buchillustration. Ihre Geschichte und Bibliographie, 2 tomy, Stuttgart, 1951–1966 (dla Mattioli, nr 1304).
Pritzel, G. A., Thesaurus literaturae botanicae, Leipzig, 1872 (dla Mattioli, nr 5987).