Berthoud - Horlogerie - 1763

BERTHOUD I TAJEMNICZA ARCHITEKTURA ZEGARA MIĘDZY NAUCE, NAWIGACJĄ A WŁADZĄ
Ten tom Essai sur l’Horlogerie Ferdynanda Berthouda, wydany w Paryżu w 1763 roku, stanowi jeden z absolutnych szczytów literatury techniczno-naukowej o zegarmistrzostwie w XVIII wieku. To nie tylko traktat, lecz prawdziwy system czasu: Berthoud, zegarmistrz króla i kluczowa postać w europejskim wyścigu o wyznaczenie długości geograficznej, tworzy tu rygorystyczną syntezę między teorią matematyczną, eksperymentem fizycznym a zastosowaniem mechanicznym. Tom pogłębia funkcjonowanie przekładni, oscylacji i sił napędowych, uzupełniając tekst o niezwykły zbiór rycin, które rozbierają i ponownie składają zegar jako doskonałą maszynę. Dzieło to wpisuje się w kontekst oświecenia, w którym kontrola czasu pokrywa się z kontrolą przestrzeni, nawigacji, a ostatecznie władzy.
MARKET VALUE
Egzemplarze Essai sur l’Horlogerie (1763), kompletne wraz z rycinami, zazwyczaj znajdują się na rynku antykwarycznym między 600 a 1 500 euro, z wyższymi cenami za kopie w bardzo dobrym stanie i z wszystkimi tablicami składanego formatu; stan oprawy, tu raczej zużyty, ale oryginalny, oraz obecność 19 tablic znacząco wpływają na wycenę, utrzymując ją w średnio-wyższym zakresie.

FIZYCZNY OPIS I STAN
Drugi tom. Oprawa z epoki w całej skórze, płytki i grzbiet noszą ślady zużycia, tytuł złocony. Tom zawiera 19 tablic litograficznych składanego formatu, przedstawiających mechanizmy zegarmistrzowskie, przekładnie, escape, maszyny i urządzenia do pomiaru czasu. Papier z fizjologicznym żółknięciem i lekkimi brązowaniami. W książkach zabytkowych, mających wielowiekową historię, mogą występować pewne niedoskonałości, nie zawsze uwzględnione w opisie. Strony 2nn; 8; 452.

TYTUŁ I AUTOR
Essai sur l’Horlogerie. Tome Second.
Paris, J. Cl. Jombert; Musier; Ch. J. Panckoucke, 1763.
Ferdinand Berthoud.

KONTEKST I ZNACZENIE
Dzieło Berthouda znajduje się w centrum wielkiego wyzwania naukowego XVIII wieku: określenia długości geograficznej na morzu. W tym kontekście zegar staje się narzędziem geopolitycznym, oprócz technicznego. Drugi tom pogłębia najtrudniejsze aspekty obliczania oscylacji, transmisji ruchu i budowy mechanizmów, oferując praktyczne rozwiązania oparte na eksperymentach. Ryciny stanowią prawdziwy atlas mechaniki zegarmistrzowskiej, umożliwiając precyzyjne zobrazowanie każdego elementu. Dzieło dialoguje z ówczesnymi Anglikami (Harrisonem) i Francuzami, wpisując się w międzynarodową sieć innowacji naukowych. Pod kątem kulturowym stanowi jedno z momentów, w których technika staje się systematyczną i zcodowaną wiedzą.

BIOGRAFIA AUTORA
Ferdinand Berthoud (1727–1807) był jednym z najważniejszych zegarmistrz XVIII wieku, mianowanym horloger du roi i członkiem Académie des Sciences. Specjalista w budowie chronometrów morskich, w istotny sposób przyczynił się do rozwiązania problemu długości geograficznej. Jego teoretyczne prace miały szeroką diffusję i głęboko wpłynęły na rozwój nowoczesnego zegarmistrzostwa.

WYDANIE I OBIEG WYDAWNICZY
Essai sur l’Horlogerie ukazało się w wielu tomach w latach 1763 i późniejszych, szybko stając się tekstem referencyjnym dla zegarmistrzów, naukowców i nawigatorów. Wydany w Paryżu przez czołowe wydawnictwa, takie jak Jombert i Panckoucke, traktat rozprzestrzenił się po całej Europie. Dziś kopie z kompletnymi tablicami są szczególnie poszukiwane, ponieważ często były oddzielane lub rozpraszane w czasie.

BIBLIOGRAFIA I ŹRÓDŁA
ICCU/OPAC SBN: do weryfikacji (Berthoud, Essai sur l’Horlogerie, Paris 1763, tome II)
WorldCat: Berthoud, Essai sur l’Horlogerie, 1763, vol. II
Brunet, Manuel du libraire, I, col. 822 (Berthoud)
Graesse, Trésor de livres rares, I, p. 361
Houzeau & Lancaster, Bibliographie générale de l’astronomie, col. 4070–4075 (Berthoud)
Daumas, Les instruments scientifiques aux XVIIe et XVIIIe siècles, pp. 210–220