Martialis - Epigrammata Obscœnis - 1752

MARTIAL ZMODYFIKOWANY OD NIEPRZYZWOITOŚCI: LATYŃSKI KLASYCYK W OBLICZU SKANDALU I CENZURY
Interesowne i fascynujące siedemnastowieczne wydanie Epigramów Marka Martialisa, zaproponowane w znanym przekładzie „oczyszczonym” opracowanym przez jezuitę Josepha de Jouvancy (Josephus Juvencius), kluczową postać pedagogiki humanistycznej Towarzystwa Jezusowego. Dzieło doskonale ilustruje ambiwalentny i wyrafinowany stosunek między kulturą klasyczną a moralną cenzurą w katolickiej Europie XVIII wieku: tekst wybitnego epigramisty rzymskiego jest zachowany, komentowany i studiowany, ale starannie oczyszczony z fragmentów uznanych za nieprzyzwoite. Egzemplarz zawiera także dawne rękopiśmienne notatki oraz sugestywną oprawę pergaminową, będącą współczesnym użyciu szkolnemu lub klasztornemu, która oddaje całe materialne oblicze erudycyjnego czytania siedemnastowiecznego.
MARKET VALUE
Weneckie siedemnastowieczne wydania Martialisa z anotacjami jezuitów, zwłaszcza w oprawie współczesnej i z dawnego pochodzenia rękopiśmiennego, zazwyczaj osiągają na rynku antykwarycznym od 300 do 600 euro, z wyższymi cenami za egzemplarze szczególnie dobrze zachowane lub kompletne z epokowymi adnotacjami.

PHYSICAL DESCRIPTION AND CONDITION
Oprawa współczesna z pełnego pergaminu, tytuł rękopi wellowany na grzbiecie. Frontispis z dawno temu posiadaną wpisem rękopisznym datowanym na 1784 rok. Wnętrze z fysiologicznymi przebarwieniami. W księgach zabytkowych, które mają wielowiekową historię, mogą występować pewne niedoskonałości, nie zawsze uwzględniane w opisie. Pp. (2); 10nn; 686; 26nn; (2).

FULL TITLE AND AUTHOR
Epigrammata demptis obscœnis.
Venetiis, apud Nicolaum Pezzana, 1752.
Marcus Valerius Martialis, z komentarzem i interpretacją Josephus Juvencius.

CONTEXT AND SIGNIFICANCE
Ta edycja stanowi niezwykły przykład „moralizowania” klasyków łacińskich w katolickiej Europie pierwszego okresu nowożytności. Martialis, błyskotliwy, satyryczny i często jawnie obsceniczny autor, stanowił problem kulturowy dla środowisk edukacyjnych religijnych: zbyt ważny, by wykluczyć go z kanonu szkolnego, lecz zbyt licencjoso, by przekazywać go w całości uczniom.
Rozwiązaniem przyjętym przez jezuitów było tworzenie wersji „ocenzurowanych” lub „oczyszczonych”, w których epigramy uważane za niemoralne były usuwane lub modyfikowane. Joseph de Jouvancy, jeden z najważniejszych pedagogów Towarzystwa Jezusowego, opracował wersję komentarzową przeznaczoną do nauczania języka łacińskiego i retoryki, co umożliwiło przetrwanie Martialisa w szkolnej kulturze kontrreformacyjnej. Rezultat to przedmiot kulturowo fascynujący: ironiczny, bezczelny i miejski autor przekształcony w narzędzie edukacyjne pod kontrolą. Wydanie odzwierciedla również rolę Wenecji jako dużego ośrodka wydawniczego katolickiego w XVIII wieku i dokumentuje długotrwałe przetrwanie humanizmu łacińskiego w europejskich szkołach religijnych.

BIOGRAPHY OF THE AUTHOR
Marco Valerio Martial (około 38–104 n.e.) był jednym z najsłynniejszych epigramatystów literatury łacińskiej. Pochodził z Hispanii Tarraconensis, mieszkał w Rzymie za panowania cesarzy flaviów, gdzie rozwinął styl szybki, zgryźliwy i często prowokacyjny. Jego Epigrammata stanowią niezwykłe świadectwo codziennego życia Rzymu, między satyrą społeczną, erotyką, ironią i psychologiczną obserwacją.
Joseph de Jouvancy (1643–1719), znany po łacinie jako Josephus Juvencius, był jezuitą, humanistą i pedagogiem francuskim. Uczył retoryki i literatury klasycznej, odgrywał kluczową rolę w definiowaniu programów edukacyjnych jezuitów. Jego komentarzowe wydania klasyków łacińskich były szeroko rozpowszechnione w szkołach europejskich.

PRINTING HISTORY AND CIRCULATION
Wydania „oczyszczone” Martialisa cieszyły się ogromną popularnością w XVII i XVIII wieku, zwłaszcza w środowiskach katolickich szkół. Wydanie w Wenecji Nicola Pezzana wpisuje się w wielką tradycję edytorską humanistycznej Serenissimy, która kontynuowała produkcję klasycznych tekstów z anotacjami i przeznaczonych do kształcenia również w pełnym XVIII wieku. Te wydania były często używane w kolegiach religijnych, bibliotekach klasztornych i szkołach gramatyki łacińskiej. Obecność rękopisowych notatek w egzemplarzu oraz pergaminowa oprawa potwierdzają najprawdopodobniej długą obiegowość szkolną lub kościelną tomu.

BIBLIOGRAPHY AND REFERENCES
Brunet, Jacques-Charles, Manuel du Libraire, III, kolumny poświęcone Martialowi.
Graesse, Trésor de livres rares et précieux, IV, s. 438.
Schreiber, The Jesuit Tradition in Classical Studies.
New Pauly, hasło „Martial”.
Enciclopedia Virgiliana / Treccani, hasło „Marziale”.
ICCU / OPAC SBN, edycje weneckie Pezzana z XVIII wieku.
BnF – Bibliothèque nationale de France, katalogi edycji jezuitów Martial.
Sommervogel, Bibliothèque de la Compagnie de Jésus, hasło „Juvencius”.
Adams, Catalogue of Books Printed on the Continent of Europe, sekcje poświęcone Martialowi i Juvenciowi.