Autori vari - Oracoli cioè Sentenze et Documenti - 1574

Praca
Oracoli, czyli Sentencje, i Dokumenty szlachetnie urodzone i świetne to wybór klasycznej mądrości, wydany w 1574 roku w Wenecji przez Giacomo Vidali. Pełny tytuł zapowiada program książki: zbiera sentencje (sentenze) i przykładowe fragmenty z najważniejszych autorów żydowskich, greckich i łacińskich ze starożytności, przeznaczone „dla ozdoby i utrzymania życia obywatelskiego i chrześcijańskiego”. Zbiór zamykany jest wyborem apoftegm Plutarcha — krótkich, treściwych powiedzeń władców, wodzów i filozofów, zebranych przez samego Plutarcha w jego Moralia i w renesansie niezwykle popularnych jako podręcznik retoryki, wychowania i państwowości.

Egzemplarz ukazał się w formacie 32° (małe kieszonkowe wydanie o wymiarach zaledwie 11 × 8 cm) z 16 stronami bez numeracji oraz 344 numerowane strony. Ten niewielki format był typowy dla tak zwanych libri da bisaccia — książek do noszenia w kieszeni lub w podróżnej torbie, przeznaczonych do codziennego zasiadania. Szara‑brązowy, półskórzany tom z bogatą złotą ornamentyką na grzbiecie to późniejszy dodatek, charakterystyczny dla kolekcjonerów z wieku osiemnastego, którzy pragnęli przywrócić swoje cinquecentine w odpowiednim stanie.

Zawartość: lustro dla władców i obywateli
Dzieło jest wymienione jako Aa. Vv. (autori vari) — zbiór bez jednego pojedynczego autora. To nie przypadek: w drugiej połowie XVI wieku gatunek selekcji sentencji w Italii osiągnął szczyt popularności. Uczeni tacy jak Paolo Manuzio i, wcześniej, Erasmus z Rotterdamu (Adagia, 1500; Apophthegmata, 1531) wynieśli gromadzenie klasycznych motywów mądrości do rangi formy literackiej. Te kompilacje były czytane przez humanistów, dworzan, prawników i duchowieństwo jako praktyczne przewodniki po elokwencji i etycznym postępowaniu — swoisty encyklopedium cytowanych mądrości.

Wybór nagrodzenia dzieła „kwiatami” (i fiori) apoftegm Plutarcha mówi wiele. Plutarch (około 46–127 n.e.) był w renesansie jednym z najczęściej czytanych autorów ze starożytności; jego Apophthegmata Regum et Imperatorum pierwotnie były dedykowane cesarzowi Trajanowi i nadal uznawane są za kluczowe źródło mitologii Spartoi i exempla virtutis ze świata antyku.

Wydawca: Giacomo Vidali w Wenecji
Giacomo Vidali był drukarzem weneckim aktywnym w latach 1570–1580. Należał do wyjątkowo gęstej wspólnoty typograficznej: Wenecja była w XVI wieku niekwestionowanym centrum europejskiego druku książek. Prawie połowa wszystkich działających w Italy druzdrukarzy (około 438 spośród 1650 w latach 1465–1600) mieściła się w mieście lagun. Oprócz gigantów takich jak Aldus Manutius, Giunti i Gabriele Giolito de' Ferrari, działały liczne mniejsze drukarnie, takie jak Vidali, które często specjalizowały się w tanich, przenośnych edycjach dla szerokiego kręgu czytelników.
Produkcja Vidali wpisuje się w to, co historycy nazywają „rozpraszaniem” (polverizzazione) rynku książki w Wenecji: małe warsztaty, które koncentrowały się na pracach religijnych, klasykach w języku Volk i kompilacjach do edukacji i fundacji. To właśnie te mniejsze drukarnie rozpowszechniały kulturę humanistyczną daleko poza elity, z edycjami w formie kieszeniowej, które były przystępne i handlowe.

Znaczenie tej książki
Trzy powody czynią to wydanie szczególnym:
1. To cinquecentina — książka wydana w XVI wieku — i tym samym z definicji wartościowa bibliograficznie. Każdy zachowany egzemplarz z 1574 roku jest namacalnym świadectwem pierwszego wieku drukarskiej sztuki.
2. Dokumentuje renesansową praktykę florilegium, w której wybierano, porządkowano i „konwertowano” starożytne mądrości w użyteczność dla katolickiego społeczeństwa po soborze trydenckim. Podtytuł — „dla ozdoby i utrzymania życia obywatelskiego i chrześcijańskiego” — ukazuje, jak poganie klasycy byli wykorzystywani w wychowawczej kulturze kontrreformacji.
3. To wyraźny przykład wpływu Plutarcha na myśl europejską. Od Montaigne’a po Shakespeare’a, a później po Churchilla, kolejne pokolenia pisarzy i mężów stanu czerpały z tych samych apoftegm, które Vidali udostępnił w 1574 roku w ręce wenecjańskiego czytelnika.