Petri Apiani - Cosmographia - 1574

PRIMA DI COPERNICO, PRIMA DI GALILEO: KOSMOLOGIA U POCZĄTKÓW NAUKI WSPÓŁCZESNEJ
Ta antwerpska edycja Cosmographia Pierre’a Apiana z 1574, przeredagowana, poprawiona i rozszerzona przez Gemmę Frisjus, jest jednym z kluczowych dzieł w budowaniu nauki nowożytnej. Jeszcze przed teoretycznym przełomem wprowadzonego przez heliocentryzm i astronomię teleskopową, ta księga uczy mierzyć świat: Ziemię, niebo, odległości, współrzędne. To tutaj kształtuje się język matematyczny i geometria bez których rewolucja kopernikańska i dzieło Galileusza byłyby niemożliwe.
Cosmographia nie proponuje nowej kosmologii, lecz dostarcza narzędzi koncepcyjnych i operacyjnych, które umożliwią jej przezwyciężenie.
RYNEK WARTOŚCI
Egzemplarze kompletne i w dobrym stanie tej edycji z 1574 r. rzadko pojawiają się na rynku. Oceny znacznie różnią się w zależności od kompletności volvelles i obecności złożonej mapy geograficznej. Egzemplarze kompletne i dobrze zachowane mogą osiągać wartości od 18 000 do 30 000 euro.

OPIS FIZYCZNY I STAN
Oprawa w pełnej skórze odnowionej. Tytułowy z inicjałami drzeworytowymi; około 110 ilustracji drewnianych w tekście, obejmujących scenki, inicjały z ornamentem, tablice i volvelles, z których cztery są systemem ruchomym; mapa świata na podwójnej stronie, drukowana na starodawnym papierze. Egzemplarz zazwyczaj czysty, z kilkoma starodawnymi notatkami ręcznymi na marginesie, plamami i uszkodzeniami. Tom kompletny ze wszystkimi kartami, lecz z trzema volvelles naniesionymi na stary papier. W starodrukach, mających wielowiekową historię, mogą występować pewne niedoskonałości, nie zawsze uwzględnione w opisie. Skład: (4), 64, 3 kart, łącznie 135 stron.

TYTUŁ I AUTOR
Cosmographia Petri Apiani, per Gemmam Frisium medicum et mathematicum Lovaniensium, ab omnibus mendis vindicata, aucta ac illustrata.
Antverpiae, apud Ioannem Bellerum, 1574.
Autor: Pierre Apian. Kurator i komentator: Gemma Frisius.

KONTEKST I ZNACZENIE
Cosmographia stanowi jeden z filarów przejścia od średniowiecznej opisowej kosmografii do matematycznej nauki o świecie fizycznym. Dzieło nie kwestionuje systemu Tolomeusza, lecz wzmacnia jego strukturę ilościową, dostarczając rygorystyczne metody wyznaczania współrzędnych, mierzenia odległości ziemskich i niebiańskich oraz geometrycznego odwzorowania przestrzeni.
To właśnie ta orientacja tworzy teren naukowy, na którym osadzą się heliocentryzm Niccolò Kopernika, który czerpie z tradycji kosmograficznej Apiana i Frisjusza priorytet obliczeń i struktury matematycznej kosmosu. W ten sam sposób dzieło przygotowuje świat pojęciowy, w którym będzie działać Galileo Galilei: wszechświat już postrzegany jako mierzalny, kwantyfikowalny, tłumaczalny na liczby i proporcje. W tym sensie Cosmographia nie jest „pierwszą” książką przed rewolucją naukową, lecz jednym z jej kluczowych prerekwizytów.

BIOGRAFIA AUTORA
Pierre Apian (1495–1552) był niemieckim astronomem i matematykiem, profesorem na Uniwersytecie w Ingolstadt. Jego dzieło wyróżnia się zdolnością przekładania złożonych koncepcji astronomicznych na praktyczne i dydaktyczne narzędzia, czyniąc kosmografię dyscypliną zastosowaną i dostępną.
Gemma Frisius (1508–1555), médico, matematyk i flamandzki kartograf, wykładał w Leuven i odegrał decydującą rolę w rozwoju kartografii naukowej i metod mierzenia geograficznego. Był mentorem Mercatora i kluczową postacią w upowszechnianiu zastosowanej matematyki w XVI wieku.

HISTORIA WYDAWNICTWA I OBIEG
Pierwsza edycja Cosmographia ukazała się w 1524 roku i odniosła niezwykły sukces wydawniczy, licznymi nakładami i przeróbkami w XVI wieku. Edycja w Antwerpii z 1574 r., drukowana przez Joannesa Bellerusa, świadczy o żywotności tradycji naukowej na Niderlandach i o rosnącym popycie w Europie na rzetelne i aktualne teksty kosmografii, skierowane do uczonych, żeglarzy i matematyków.

BIOGRAFIA AUTORA
Pierre Apian (1495–1552), niemiecki astronom i matematyk, był jednym z pierwszych, którzy łączyli rygor naukowy z jasnym przekazem dydaktycznym w popularyzacji kosmografii. Profesor w Ingolstadt, wyróżnił się badaniami nad praktyczną astronomią, kartografią i mierzeniem geograficznym, pozostawiając trwały wkład w kulturę naukową XVI wieku.
Gemma Frisius (1508–1555), lekarz, matematyk i flamandzki kartograf, był jedną z najbłyskotliwszych postaci swego czasu. Wykładał w Leuven i w znaczący sposób przyczynił się do rozwoju triangulacji kartograficznej oraz upowszechniania nowych zastosowanych nauk matematycznych.

HISTORIA WYDAWNICTWA I OBIEG
Pierwsza edycja Cosmographia ukazała się w 1524 roku i uważana jest za pierwszą książkę drukowaną z zintegrowanymi systemami ruchomymi. Dzieło odniosło niezwykły sukces, licząc dziesiątki wydań w XVI wieku, publikowanych w różnych miastach europejskich. Edycja z Antwerpii z 1574 roku, drukowana przez Joannesa Bellerusa, odzwierciedla wysoką jakość typograficzną Niderlandów Południowych i ciągły popyt na teksty naukowe aktualne i operacyjne.

BIBLIOGRAFIA I REFERENCJE
Adams, H.M., Catalogue of Books Printed on the Continent of Europe, 1501–1600, Cambridge, A-974.
Apianus, Petrus, Cosmographicus liber, Landshut, 1524 (editio princeps).
Bosse, A., Les livres à figures mobiles du XVIe siècle, Paris, 1970.
Dekker, E., Illustrating the Ptolemaic Universe: Volvelles and Cosmography in the Sixteenth Century, in Imago Mundi, vol. 59.
Houzeau, J.-C. – Lancaster, A., Bibliographie générale de l’astronomie, Bruxelles, 1887–1889, n. 1543.
Koeman, C., Atlantes Neerlandici, Amsterdam, vol. I.
Karrow, R., Mapmakers of the Sixteenth Century and Their Maps, Chicago, 1993.
Lindberg, D.C., The Beginnings of Western Science, Chicago, cap. su cosmografia rinascimentale.
McLean, M., The Cosmographia of Apianus and Frisius: A Study in Early Scientific Publishing, London, 2007.
Sabin, J., A Dictionary of Books Relating to America, New York, vol. I, n. 1730.
Shirley, R., The Mapping of the World: Early Printed World Maps 1472–1700, London, 1983.
Snyder, J.P., Flattening the Earth: Two Thousand Years of Map Projections, Chicago, sez. su Gemma Frisius.
Thorndike, L., History of Magic and Experimental Science, vol. V, New York, 1941.
Van Ortroy, F., Bibliographie de Gemma Frisius, Bruxelles, 1898.
Voelkel, J.R., Johannes Kepler and the New Astronomy, Oxford, per il contesto scientifico e strumentale.
Zinner, E., Geschichte und Bibliographie der astronomischen Literatur in Deutschland, München, 1941.