Iacopone da Todi - I Cantici - 1558

EKSTREMALNY JĘZYK IACOPONE’A: EKSTAZA I PRZERAŻENIE W POEZJI ŚREDNIOWIECZNEJ
Potężne świadectwo przetrwania mistycyzmu średniowiecznego w czasach kontrreformy, ta rzymska edycja z 1558 roku „Cantico” błogosławionego Iacopone da Todi oddaje jedną z najsilniejszych, wizjonerskich i językowo żarliwych głosów całej włoskiej tradycji religijnej. Opublikowana w Rzymie w drukarni Hippolito Salviano, nie stanowi ona jedynie devotionalnego reprintu, lecz edytorską interwencję całkowicie wpisaną w duch teologiczny i kulturowy drugiego XVI wieku: teksty są zbierane, porządkowane i uzupełniane dyskursami interpretacyjnymi, które prowadzą czytanie i kształtują duchowe odbieranie.
Wynik to książka głęboko dwuznaczna i fascynująca: z jednej strony zachowuje mistyczną brutalność, cielesny język i ekstazę pokutniczą franciszkanizmu początków; z drugiej strony zostaje umieszczona w editorialnej machinie, która została już oznaczona przez doctrinalną nadzór posttrydencki. Słowo Iacopone’a, zrodzone jako duchowy krzyk i niemal destabilizacja samego języka, staje się tu tekstem do medytacji, komentowania i kontrolowania.
WARTOŚĆ RYNKOWA
Czternasto- i piętnastowieczne wydania Cantici Iacopone da Todi są stosunkowo rzadkie na rynku antykwariatów i wykazują nieregularną obecność, zwłaszcza w stanie kompletności. Egzemplarze rzymskiego wydania z 1558 r. mają zwykle wartości od 700 do 1500 euro, zmieniające się w zależności od stanu zachowania, kompletności tekstu, jakości oprawy i obecności kart wstępnych.
OPIS FIZYCZNY I STAN
Oprawa kolejnego etapu w całości kartonowana w kolorze ciemnobrązowym. Tytułowy fronton ozdobiony fryzem woodcut, powtórzony na końcu tomu. Tekst w czcionce wyraźnej i regularnej, z oszczędnym układem typograficznym charakterystycznym dla rzymskiej produkcji z połowy XVI wieku.
Karty z naturalnie żółknięciami, rozproszone zbrunatnienia i kilka drobnych uszkodzeń, zgodnie z długą historią konserwacyjną egzemplarza. Ostatnia karta wykazuje marginalne ubytki, kiedyś uzupełnione, z utratą drobnych fragmentów tekstu.
Kolacja: stron (2); 24 nn.; 184; 12 nn.; (2).
Ogólnie stan dobry i stabilny, z silnym historyczno-materialnym urokiem. W książkach starych, mających wielowiekową historię, mogą występować pewne niedoskonałości, które nie zawsze są ujawniane w opisie.
TYTUŁ I AUTOR
Cantici beato Iacopone da Todi.
Rzym, apud Hippolito Salviano, 1558.
Iacopone da Todi.
KONTEKST I ZNACZENIE
Niewielu włoskich autorów średniowiecznych ma taką siłę duchową i językową jak Iacopone da Todi. Jego ludy nie są po prostu tekstami religijnymi: to wybuchy werbalne, ekstremalne ćwiczenia unicestwienia jaźni, drastyczne obrazy dekompozycji ciała, mistyczna tęsknota, głód absolutu i miłość Boża prowadzone do granic destrukcji wewnętrznej.
W krajobrazie literatury włoskiej początków, Iacopone reprezentuje postać prawie izolowaną. Jego język nie dąży do stylistycznej równowagi ani do harmonii dworu miłosnego: przebiega przez odpadki, inwetywy, obsesyjne powtórzenia, surowe obrazy i nagłe otwarcia lirczne. U niego współistnieją kaznodziejstwo ludowe, mistyka franciszkańska i wizjonerskie napięcie, które w pewnych aspektach anticipates znacznie późniejsze wrażliwości.
Ta edycja z 1558 roku jest szczególnie znacząca, ponieważ dokumentuje przemianę recepcji iacoponickiej w pełni kontrreformy. Po soborze w Trydencie Kościół odczuwa potrzebę kontrolowania, prowadzenia i interpretowania najbardziej radykalnych doświadczeń duchowych. Mistyka nie znika, ale została skierowana w ramach bezpieczniejszych struktur dogmatycznych.
Włączenie dyskursów wyjaśniających i aparatów interpretacyjnych ukazuje dokładnie tę operację kulturową: tekst Iacopone’a pozostaje czytany i czczony, ale jego głos jest pośredniczony, kontekstualizowany, „nadzorowany”. Edycja rzymska staje się zatem obiektem symbolicznym duchowości posttrydenckiej: zachowuje ogień średniowieczny, ale zamyka go w teologiczną dyscyplinę XVI wieku.
Książka zyskuje więc podwójną tożsamość: relikwię średniowiecznej mistyki; narzędzie edukacyjne i dewocyjne kontrreformy.
Także pod kątem językowym tom ma fundamentalne znaczenie. Cantici zachowują jeden z najbardziej niezwykłych przykładów umbryjskiego volgara dwa- i trzeciego tysiąclecia i dokumentują kluczowy etap formowania włoskiego języka poetyckiego przed kanonizacją petrarkistowską.
BIOGRAFIA AUTORA
Iacopone da Todi (około 1230–1306), prawdopodobnie ur. jako Jacopo dei Benedetti, był poetą, prawnikiem i franciszkaninem, jedną z najbardziej radykalnych postaci włoskiego Średniowiecza. Po młodości w dobrej kondycji i karierze w prawie, dramatyczny kryzys duchowy — tradycyjnie łączony ze śmiercią żony — doprowadził go do całkowitej konwersji.
Wstąpiwszy do zakonu franciszkanów, przyjął rygorystyczny nurt Spirituali, popierając ideał absolutnej ubóstwa i otwarcie sprzeciwiając się hierarchii kościelnej. Ta postawa kosztowała go prześladowania, aresztowania i podejrzenia doktrynalne.
Jego ludy w volgare umbryjskim stanowią jeden z absolutnych szczytów średniowiecznej poezji religijnej. Jego język, bezpośredni i mocno cielesny, naprzemiennie używa inwetywy, mistycznej ekstazy, upokorzenia jaźni i pragnienia zjednoczenia z Bogiem. Jego postać pozostawała przez wieki zawieszona między ludowym kultem a teologicznym niepokojem, przyczyniając się do niezwykłego uroku jego twórczości.
HISTORIA WYDAWNICTWA I OBIEG
Tradycja Cantici powstała w formie rękopisów między XIII a XIV wiekiem, poprzez szeroki, niestabilny i głęboko warstwowy przekaz. Pierwsze wydania drukiem pojawiły się w XV wieku i w XX wieku mnożyły, gdy tekst był stopniowo stabilizowany i organizowany według bardziej rygorystycznych kryteriów edytorskich.
Rzymska edycja z 1558 roku, wydana przez Hippolito Salviano, należy w pełni do tego procesu kanonizacji edytorskiej. W porównaniu z pierwszymi drukami wprowadza silniejszą mediację interpretacyjną, zgodną z duchem kontrreformy.
Dystrybucja dzieła prawdopodobnie była znacząca zwłaszcza w kręgach religijnych, klasztornych i wykształconych. Cantici kontynuowały czytanie nie tylko jako teksty poetyckie, lecz jako narzędzia medytacji i duchowej dyscypliny. Stosunkowo ograniczona żywotność egzemplarzy z XVI wieku odzwierciedla także intensywne i codzienne użycie tych tomów na przestrzeni wieków.
BIBLIOGRAFIA I ŹRÓDŁA
Adams, Catalogue of Books Printed on the Continent of Europe, J 53.
Brunet, Manuel du libraire et de l’amateur de livres, III, s. 485 („Belle édition”).
EDIT16, do weryfikacji: Iacopone da Todi, Salviano, Roma 1558.
ICCU/OPAC SBN, liczne zapisy edycji rzymskiej z 1558.
WorldCat, różne warianty katalogowe edycji.
Contini, Gianfranco, Letteratura italiana delle origini.
Sapegno, Natalino, Il Trecento.
Leonardi, Claudio, Iacopone da Todi e la poesia religiosa medievale.
Getto, Giovanni, Letteratura religiosa del Duecento italiano.
Petrocchi, Giorgio, Storia della letteratura religiosa italiana.
De Bartholomaeis, Vincenzo, La poesia religiosa italiana del Medioevo.
Biblioteca Apostolica Vaticana, fundi di letteratura religiosa volgare del XVI secolo.