Lapis lazuli o jakości AAA Dowolna forma- 1200 g - (2)

Lapis lazuli (UK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; US: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) to skała metamorficzna o intensywnym niebieskim kolorze, używana jako półszlachetny kamień, ceniona od czasów starożytnych za swój głęboki odcień. Jej nazwa pochodzi od perskiego słowa na gemmę, lāžward,[1] i stanowi podstawę dla słowa „niebieski” w wielu językach, w tym hiszpańskim i portugalskim azul oraz angielskim azure. Lapis lazuli to skała składająca się głównie z minerałów lazuryt, piryt i kalcyt. Już w VII tysiącleciu p.n.e. wydobywano ją w kopalniach Sar-i Sang,[2] w Shortugai i w innych kopalniach w prowincji Badakhshan, w dzisiejszym północno-wschodnim Afganistanie.[3] Artefakty z lapis lazuli, datowane na 7570 p.n.e., odnaleziono w Bhirrana, będąc najstarszym miejscem Sivilizacji Doliny Indusu.[4] Lapis był wysoko ceniony przez Cywilizację Doliny Indusu (3300–1900 p.n.e.).[4][5][6] Perły z lapis lazuli odszukano w neolitycznych grobach Mehrgarh, na Kaukazie, a nawet aż po Maurytanię.[7] Został użyty w maskach grobowych Tutenchamona (1341–1323 p.n.e.).[8]

Pod koniec Średniowiecza Europa zaczęła importować lapis lazuli w celu zmielenia go na proszek i wytworzenia ultramarynotowego pigmentu. Ultramaryna była używana przez niektórych z najbardziej znanych artystów renesansu i baroku, w tym Masaccio, Perugino, Tiziano i Vermeer; była często zarezerwowana dla ubioru centralnych postaci na ich obrazach, zwłaszcza Najświętszej Maryi Panny. Ultramaryna została odnaleziona także w kamieniu nazębnym sióstr i skrybów średniowiecznych, być może z powodu liżowania pędzli podczas tworzenia tekstów i manuskryptów średniowiecznych.[9]

Historia

Badania Tepe Gawra wskazują, że lapis lazuli został wprowadzony do Mezopotamii pod koniec okresu Ubaid, około 4900–4000 p.n.e.[10] Tradycyjne zrozumienie utrzymywało, że lapis lazuli był wydobywany około 1.500 mil na wschód – w Badakhshan. Faktycznie, perski لاژورد lāžavard/lāževard, także zapisany لاجورد lājevard, jest powszechnie interpretowany jako pochodzący z lokalnego topolimu.

Z perskiego, arabski لازورد lāzaward jest źródłem etymologicznym zarówno angielskiego azure (przez starofrancuski azur), jak i średniowiecznego łaciny lazulum, które przeszło do znaczenia „niebo” lub „raj”. Aby uniknąć niejasności, używano lapis lazulī („kamień lazulum”) do odniesienia do samego kamienia, i to ostatecznie trafiło do Middle English.[11] Lazulum jest etymologicznie powiązany z kolorem blue i stanowi rdzeń dla wyrazu blue w różnych językach, w tym hiszpańskim i portugalskim azul.[11][12]

Kopalnie w północno-wschodnim Afganistanie nadal są ważnym źródłem lapis lazuli. Znaczące ilości wydobywane są także z kopalni na zachód od jeziora Bajkał w Rosji oraz w Andach w Chile, skąd Inka używali go do rzeźbienia artefaktów i biżuterii. Mniejsze ilości pochodzą z Pakistanu, Włoch, Mongolii, Stanów Zjednoczonych i Kanady.[13]

Nauka i zastosowania
Skład
Najważniejszym minerałem lapis lazuli jest lazuryt[14] (od 25% do 40%),[uwaga potrzebna] minerał silikatowy niebieskiego feldsparam z rodziny sodalitowej, o wzorze Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Większość lapis lazuli zawiera także kalcyt (biały) i piryt (żółty metaliczny). Niektóre próbki lapis lazuli zawierają augit, diospid, enstatyt, mika, hauynit, hornblenda, nosean i löllingite bogate w siarkę.

Lapis lazuli zwykle występuje w marmurze krystalicznym jako efekt metamorfizmu kontaktowego.

Kolor

Głęboki niebieski kolor wynika z obecności anionu trisulfuru (S•−3) w krystalizacji. Obecność anionów disiarczkowych (S•−2) i tetrasulfku (S•−4) może przesuwać kolor ku żółtemu lub czerwieni, odpowiednio.[17] Te anionowe radicale zastępują aniony chlorowe w strukturze sodalitu.[18] Anion S•−3 wykazuje pasmo absorpcji widzialnej w zakresie 595–620 nm o wysokiej molar absorptywności, co determinuje jego żywy niebieski kolor.

Źródła

Lapis lazuli występuje w obecności w zwięzłych piaskowcach w Dolinie rzeki Kokcha, w prowincji Badakhshan, w północno-wschodnim Afganistanie, gdzie kopalnie Sar-i Sang były obrobione przez ponad 6 000 lat.[20] Afganistan był źródłem lapis dla starożytnych cywilizacji perskich, egipskich i mezopotamskich, a także dla późniejszych Greków i Rzymian. Starożytne Egipt nabywał materiał poprzez wymianę z Mesopotamijczykami, jako część relacji między Egiptem a Mezopotamią i z starożytnej Etiopii. Pod koniec szczytu Cywilizacji Doliny Indusu, około 2000 p.n.e., kolonia Harappan, znana dziś jako Shortugai, została założona blisko kopalni lapisu.[7]

Poza afgańskimi złożami, lapis wydobywany jest również w Andach (w pobliżu Ovalle, Chile); oraz na zachód od jeziora Bajkał w Syberii, Rosja, w rejonie łupków lazurytowych w Tultui. Wydobywany jest także umiarkowanie w Angoli, Argentynie, Birmie, Etiopii, Pakistanie.