Lapis lazuli o jakości AAA Dowolna forma- 2215 g - (8)

Lapis lazuli (WĘ: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; US: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) jest skałą metamorficzną o intensywnie niebieskim kolorze, używaną jako kamień semiprzemyślny, cenioną od czasów starożytnych za swój głęboki odcień. Jej nazwa wywodzi się z perskiego słowa na gemmę, lāžward,[1] i stanowi rdzeń dla słowa „niebieski” w różnych językach, w tym hiszpańskim azul i portugalskim azul oraz angielskim azure. Lapis lazuli składa się głównie z minerałów lazuryt, piryt i kalcyt. Już w VII tysiącleciu p.n.e. był wydobywany w kopalniach Sar-i Sang,[2] w Shortugai, oraz w innych kopalniach w prowincji Badakhshan, w dzisiejszym północno-wschodnim Afganistanie.[3] Artefakty z lapis lazuli, datowane na 7570 p.n.e., zostały odnalezione w Bhirrana, będąc najstarszym miejscem cywilizacji Doliny Indusu.[4] Lapis był bardzo ceniony przez Cywilizację Doliny Indusu (3300–1900 p.n.e.).[4][5][6] Perły z lapis lazuli znaleziono w neolitycznych grobach Mehrgarh, na Kaukazie i aż po Mauritanię.[7] Został użyty w maskach pogrzebowych Tutanchamona (1341–1323 p.n.e.).[8]

Pod koniec Średniowiecza Europa zaczęła sprowadzać lapis lazuli w celu mielenia go na proszek i produkcji ultramaryny. Ultramaryna była używana przez niektórych najważniejszych artystów renesansu i baroku, w tym Masaccio, Perugino, Tiziano i Vermeer; często zarezerwowana była dla szat centralnych postaci na ich obrazach, zwłaszcza Najświętszej Maryi Panny. Ultramaryna została także odnaleziona w kamie zębów sióstr zakonnych i skrybów średniowiecznych, być może z powodu obluzowywania pędzli podczas tworzenia tekstów i manuskryptów średniowiecznych.[9]

Historia

Badania wykopaliskowe w Tepe Gawra wskazują, że lapis lazuli został wprowadzony do Mezopotamii około późnego okresu Ubaid, około 4900–4000 p.n.e.[10] Tradycyjne rozumienie głosiło, że lapis lazuli był wydobywany około 1 500 mil na wschód – w Badakhshan. Rzeczywiście perski لاجورد lāžavard/lāževard, zapisany także لاجورد lājevard, jest powszechnie interpretowany jako pochodzący od lokalnego toponimu.

Z perskiego, arabski لازورد lāzaward stał się źródłem etymologicznym zarówno angielskiego azure (poprzez starofrancuski azur), jak i łacińskiego lazulum, które przeszło w znaczeniu „niebo” lub „raj”. Aby uniknąć niejasności, używano lapis lazulī („kamień z lazulum”) do odniesienia do samego kamienia, a ten termin ostatecznie wszedł do Middle English.[11] Lazulum jest etymologicznie powiązany z kolorem blue i stanowi rdzeń dla słowa blue w kilku językach, w tym hiszpańskim i portugalskim azul.[11][12]

Kopalnie na północnym wschodzie Afganistanu nadal stanowią ważne źródło lapis lazuli. Znaczne ilości wydobywane są także w kopalniach na zachód od Jeziora Bałkalskiego w Rosji oraz w Andach w Chile, które było źródłem, z którego Inkowie rzeźbiali naczynia i biżuterię. Mniej większe ilości pochodzą z Pakistanu, Włoch, Mongolii, Stanów Zjednoczonych i Kanady.[13]

Nauka i zastosowania
Skład
Najważniejszym minerałem lapis lazuli jest lazuryt[14] (od 25% do 40%),[wymagane źródło] minerał silikatowy niebieskiego feldsparu z rodziny sodalitów, o formule Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O.[15] Większość lapis lazuli zawiera także kalcyt (biały) i piryt (żółty metaliczny). Niektóre okazy lapis lazuli zawierają augit, diopsyd, enstatyt, mika, hauynit, hornblenda, nosean i löllingite bogate w siarkę.

Lapis lazuli zwykle występuje w marmurze krystalicznym jako efekt metamorfizmu kontaktowego.

Kolor

Głęboki niebieski kolor wynika z obecności anionu tri-siłorowego (S•−3) w krystalicznym krysztale.[16] Obecność disiarczkowych radicali (S•−2) i tetrasiarczkowych (S•−4) może przesuwać kolor w kierunku żółtego lub czerwonego, odpowiednio.[17] Te aniony radicalne zastępują aniony chloru w strukturze sodalite.[18] Anion S•−3 wykazuje widoczną linię absorpcji w zakresie 595–620 nm z wysoką molową absorpcją, co nadaje mu intensywny niebieski kolor.

Źródła

Lapis lazuli występuje w swoich rejestrach w piaskowcach doliny rzeki Kokcha, w prowincji Badakhshan, w północno-wschodnim Afganistanie, gdzie kopalnie Sar-i Sang były eksploatowane przez ponad 6 000 lat.[20] Afganistan był źródłem lapis dla starożytnych cywilizacji perskich, egipskich i mezopotamskich, a także dla późniejszych Greków i Rzymian. Starożytne Egipskie uzyskiwały ten materiał poprzez wymianę z Meso­potami, jako część relacji między Egiptem a Mezopotamią oraz ze starożytnej Etiopii. W okresie szczytu Cywilizacji Doliny Indusu, około 2000 p.n.e., kolonia Harappa, znana dziś jako Shortugai, została utworzona w pobliżu kopalni lapis.[7]

Poza afgańskimi złóżmi lapis wydobywany jest także w Andach (w pobliżu Ovalle, Chile); oraz na zachód od jeziora Bajkał wSyberii, Rosja, w rejonie złoża Tultui lazurite. W umiarkowanych ilościach wydobywany jest także w Angolii, Argentynie, Birmie, Etiopii, Pakistanie