Lapis Lazuli Sphere Polerowany - Szerokość: 110 mm- 1733 g - (1)

Lapis lazuli (UK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; US: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) to ciemnoniebieska skała metamorficzna, używana jako półszlachetny kamień, która od starożytności cieszy się dużym uznaniem ze względu na intensywny kolor. Jej nazwa wywodzi się z perskiego słowa na określenie tego kamienia, lāžward,[1] i stanowi korzeń wyrazu oznaczającego „niebieski” w kilku językach, w tym hiszpańskim i portugalskim azul oraz angielskim azure. Lapis lazuli to skała składająca się głównie z minerałów lazuryt, piryt i kalcyt. Już w siódmej tysiącleciu p.n.e. lapis lazuli był wydobywany w kopalniach Sar-i Sang,[2] w Shortugai i w innych kopalniach w prowincji Badachszan w nowoczesnym północno-wschodnim Afganistanie.[3] Artefakty z lapis lazuli, datowane na 7570 p.n.e., odnaleziono w Bhirrana, będąc najstarszym miejscem cywilizacji Doliny Indusu.[4] Lapis był wysoce ceniony przez cywilizację Doliny Indusu (3300–1900 p.n.e).[4][5][6] Ziaren lapis lazuli znaleziono w pochówkach z okresu neolitu w Mehrgarh, Kaukazie oraz tak daleko, jak Mauritania.[7] Był używany w maskach pogrzebowych Tutanchamona (1341–1323 p.n.e).[8]

Do końca średniowiecza Europa zaczęła importować lapis lazuli w celu zmielenia go na proszek i wyprodukowania ultramaryny. Ultramaryna była używana przez niektórych z najważniejszych artystów renesansu i baroku, w tym Masaccio, Peruginio, Tytan i Vermeer; często zarezerwowana była dla ubrań centralnych postaci w ich obrazach, zwłaszcza Matki Bożej. Ultramaryna została również znaleziona w kamiennej substancji nazębnej benedyktyńskich mniszek i skrybów, być może w wyniku lizania pędzli malarskich podczas tworzenia tekstów i rękopisów średniowiecznych.[9]

Historia
Wykopaliska z Tepe Gawra wskazują, że lapis lazuli został wprowadzony do Mezopotamii około późnego okresu Ubaid, ok. 4900–4000 p.n.e.[10] Tradycyjne zrozumienie mówiło, że lapis lazuli był wydobywany około 1 500 mil na wschód – w Badachszanie. Rzeczywiście perskie lāžavard/lāževard, zapisywane także latażu lājevard, jest powszechnie interpretowane jako pochodzące od lokalnej nazwy miejsca.

Z perskiego języka, arabski لازورد lāzaward stał się źródłem etymologicznym zarówno angielskiego słowa azure (przez starofrancuski azur), jak i łacińskiego lazulum, które zaczęło oznaczać 'niebo' lub 'sky'. Aby rozróżnić, używano lapis lazulī („kamień lazulum”) w odniesieniu do samego kamienia i to właśnie wyraz ten został ostatecznie zaimportowany do środkowej angielszczyzny.[11] Lazulum jest etymologicznie powiązany z kolorem niebieskim i służy jako korzeń dla słowa oznaczającego niebieski w kilku językach, w tym w hiszpańskim i portugalskim azul.[11][12]

Kopalnie w północno-wschodnim Afganistanie nadal stanowią główne źródło lapis lazuli. Znaczne ilości wydobywa się także z kopalni po zachodniej stronie jeziora Bajkał w Rosji oraz w Andach w Chile, które było źródłem, z którego Inkowie wykonywali artefakty i biżuterię. Mniejsze ilości wydobywane są w Pakistanie, Włoszech, Mongolia, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie.[13]

Nauka i zastosowania
Skład
Najważniejszym minerałem składowym lapis lazuli jest lazuryt[14] (25%–40%),[uwaga potrzebna] niebieski minerał silikatowy z grupy sodalitów, o wzorze Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Większość lapis lazuli zawiera także kalcyt (biały) i piryt (metalicznie żółty). Niektóre próbki lapis lazuli zawierają augit, diopryd, enstatyt, miki, hauynit, hornblenda, noséan oraz loellingit bogaty w siarkę geyerit.

Lapis lazuli zwykle występuje w marmurze krystalicznym w wyniku kontaktowej metamorfizacji.

Kolor

Lapis lazuli widziany pod mikroskopem (powiększenie x240)
Intensywny niebieski kolor wynika z obecności trójsiarczanowego anionu radicalnego (S•−3) w kryształach.[16] Obecność disiarczanowych (S•−2) i tetrasiarczanowych (S•−4) radicali może przesuwać kolor w kierunku żółtego lub czerwonego, odpowiednio.[17] Te aniony radicalne zastępują jony chlorkowe w strukturze sodalitowej.[18] Ramy radicalne S•−3 wykazują widziany pasmo absorpcyjne w zakresie 595–620 nm ze znaczną molową absorpją, co prowadzi do ich jasnoniebieskiego koloru.[19]

Źródła
Lapis lazuli występuje w węglanowych skałach wapiennych w dolinie rzeki Kokcha w prowincji Badachszan na północnym-wschodzie Afganistanu, gdzie złoża kopalni Sar-i Sang były eksploatowane przez ponad 6000 lat.[20] Afganistan był źródłem lapis dla starożytnych cywilizacji perskiej, egipskiej i megalitycznej Mezopotamii, a także późniejszych Greków i Rzymian. Starożytni Egipcjanie pozyskiwali ten materiał poprzez handel z Mezopotamczykami, jako część relacji Egipt–Mezopotamia i z dawnej Etiopii . W czasie rozkwitu Cywilizacji Doliny Indusu, około 2000 r. p.n.e., kolonia Harappa, dziś znana jako Shortugai, została założona w pobliżu kopalni lapis lazuli.[7]

Oprócz afgańskich złóż, lapis jest także wydobywany w Andesach (w pobliżu Ovalle, Chile); na zachód od Bajkału w Syberii, Rosja, w złożu Tultui lazuryt. W mniejszych ilościach wydobywany jest w Angoli, Argentynie, Birmie, Etiopii, Pakistanie.