Lapis Lazuli Freeform Polerowany- 1226 g - (3)

Lapis lazuli (UK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; US: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) to ciemnoniebieska skała metamorficzna wykorzystywana jako półszlachetny kamień, ceniony od czasów antycznych za intensywny kolor. Jej nazwa wywodzi się z perskiego słowa na gemmę, lāžward,[1] i stanowi źródło słowa oznaczającego „niebieski” w kilku językach, w tym hiszpańskim i portugalskim azul oraz angielskim azure. Lapis lazuli to skała składająca się głównie z minerałów lazurit, markasit i kalcytu. Już w VII tysiącleciu p.n.e. lapis lazuli był wydobywany w kopalniach Sar-i Sang,[2] w Shortugai oraz w innych kopalniach w prowincji Badakhshan w nowoczesnym północno-wschodnim Afganistanie.[3] Artefakty z lapisu lazuli, datowane na 7570 p.n.e., odnaleziono w Bhirrana, będąc najstarszym miejscem cywilizacji Doliny Indusu.[4] Lapis był wysoko ceniony przez cywilizację Doliny Indusu (3300–1900 p.n.e).[4][5][6] Attribues z lapisu znaleziono w pochówkach neolitu w Mehrgarh, Kaukazie i tak daleko jak w Mauretanii.[7] Był używany w mase łzenskej Tutanchamona (1341–1323 p.n.e).[8]

Do końca Średniowiecza Europa zaczęła importować lapis lazuli, aby mielić go na proszek i tworzyć ultramarynowy pigment. Ultramarin był używany przez niektórych z najważniejszych artystów renesansu i baroku, w tym Masaccio, Perugino, Tycjan i Vermeer; często był zarezerwowany do ubrań centralnych postaci w ich obrazach, zwłaszcza do Matki Bożej. Ultramarin stwierdzono także w kamiennym kamieniu nazębny zakonnic średniowiecznych i skrybów, prawdopodobnie w wyniku liżenia pędzli malarskich podczas tworzenia średniowiecznych tekstów i manuskryptów.[9]

Historia
Wykopaliska z Tepe Gawra pokazują, że Lapis lazuli został wprowadzony do Mezopotamii około późnego okresu Ubaid, ok. 4900–4000 p.n.e.[10] Tradycyjnie sądzono, że lapis lazuli był wydobywany około 1 500 mil na wschód – w Badakhshan. Rzeczywiście perskie lāžavard/lāževard, również pisane لاجورد lājevard, jest zwykle interpretowane jako mające pochodzenie z lokalnej nazwy miejsca.

Z perskiego زبان, arabski لازورد lāzaward to źródłowy etymologicznie wyraz zarówno do angielskiego azure (przez starofrancuski azur) jak i do łacińskiego lazulum, które nabrało znaczenia „niebo” lub „niebieski”. Aby rozróżnić, lapis lazulī („kamień lazulum”) był używany do odniesienia do kamienia jako takiego i ostatecznie trafił do środkowego angielskiego.[11] Lazulum jest etymologicznie powiązany z kolorem niebieskim i służy jako korzeń dla słowa niebieski w kilku językach, w tym hiszpańskim i portugalskim azul.[11][12]

Kopalnie w północno-wschodnim Afganistanie pozostają głównym źródłem lapis lazuli. Znaczące ilości wydobywane są również z kopalni na zachód od jeziora Bajkał w Rosji oraz w Andach w Chile, skąd Inkarzy używali do rzeźbienia artefaktów i biżuterii. Mniejsze ilości wydobywane są w Pakistanie, Włoszech, Mongolii, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie.[13]

Nauka i zastosowania
Skład
Najważniejszym mineralnym składnikiem lapis lazuli jest lazuryt[14] (25% do 40%),[citation needed] niebieski fieldspathoidowy minerał silikatowy z rodziny sodalitów, o wzorze Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Większość lapis lazuli zawiera także kalcyt (biały) i piryt (metalicznie żółty). Niektóre próbki lapis lazuli zawierają augit, diopside, enstatyt, mika, hauynit, hornblenda, nosean oraz siarczanowo bogatą löllingite geyerite.

Lapis lazuli występuje zazwyczaj w marmurach krystalicznych w wyniku kontaktowej metamorfozy.

Kolor

Lapis lazuli widziany pod mikroskopem (powiększenie x240)
Intensywny niebieski kolor wynika z obecności trisu radykalnego anionu S•−3 w krystalicznej sieci.[16] Obecność disulforowych (S•−2) i tetrasulfurowych (S•−4) rodanków może przesuwać kolor w stronę żółtą lub czerwoną, odpowiednio.[17] Te rodanki zastępują jony chlorowe w strukturze sodalitu.[18] Radikalny anion S•−3 wykazuje widoczne pasmo pochłaniania w zakresie 595–620 nm o wysokiej molarnej absorpcji, co prowadzi do jego jasnoniebieskiego koloru.[19]

Źródła
Lapis lazuli występuje w wapieńu w dolinie rzeki Kokcha w prowincji Badakhshan na północnym-wchodzie Afganistanu, gdzie złoża kopalni Sar-i Sang były eksploatowane przez ponad 6 000 lat.[20] Afganistan był źródłem lapisu dla starożytnych cywilizacji perskiej, egipskiej i mezopotamskiej, a także późniejszych Greków i Rzymian. Starożytni Egipcjanie pozyskiwali ten materiał poprzez handel z Mezopotamię jako część stosunków Egipt–Mezopotamia i z odległej Etiopii. W czasie szczytu cywilizacji Doliny Indusu, około 2000 p.n.e., kolonia Harappa, obecnie znana jako Shortugai, została założona w pobliżu kopalni lapis.

Oprócz afgańskich złóż lapis jest również wydobywany w Andach (w pobliżu Ovalle, Chile); na zachód od jeziora Bajkał w Sibierze, Rosja, w złożu luzurytowym Tultui. Wydobywany w mniejszych ilościach w Angoli, Argentynie, Birmie, Etiopii, Pakistanie.