Lapis lazuli o jakości AAA Dowolna forma- 1231 g - (4)

Lapis lazuli (UK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; US: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) jest skałą metamorficzną o intensywnym niebieskim kolorze, wykorzystywaną jako kamień półszlachetny, cenioną od czasów starożytnych za swój głęboki kolor. Nazwa pochodzi od perskiego słowa na gemmę, lāžward,[1] i służy jako korzeń w wyrazie „niebieski” w wielu językach, w tym w hiszpańskim i portugalskim azul oraz w angielskim azure. Lapis lazuli to skała składająca się głównie z minerałów lazuryt, piryt i kalcyt. Już w VII tysiącleciu p.n.e. wydobywano go w kopalniach Sar-i Sang,[2] w Shortugai oraz w innych kopalniach w prowincji Badakhshan, obecnie w północno-wschodnim Afganistanie.[3] Artefakty z lapis lazuli, datowane na 7570 p.n.e., znaleziono w Bhirranie, będąc najstarszym miejscem cywilizacji Doliny Indusu.[4] Lapis był bardzo ceniony przez Cywilizację Doliny Indusu (3300–1900 p.n.e.).[4][5][6] Perły lapis lazuli znaleziono w grobach neolitycznych w Mehrgarh, na Kaukazie, a nawet w Mauritanii.[7] Był używany w masek pogrzebowych Tutenhkhamu (1341–1323 p.n.e.).[8]

Pod koniec Średniowiecza Europa zaczęła importować lapis lazuli w celu mielenia go na pył i produkcji ultramarynu. Ultramaryna była używana przez niektórych z najważniejszych artystów renesansu i baroku, takich jak Masaccio, Perugino, Tizian i Vermeer; była często zarezerwowana dla ubiorów postaci centralnych ich obrazów, zwłaszcza Najświętszej Maryi Panny. Ultramaryna została także odnaleziona w osadach nazębnych sióstr i skrybów średniowiecznych, być może z powodu polerowania pędzli podczas tworzenia tekstów i rękopisów średniowiecznych.[9]

Historia

Badania w Tepe Gawra sugerują, że lapis lazuli został wprowadzony do Mezopotamii około późnego okresu Ubaid, około 4900–4000 p.n.e.[10] Tradycyjne przekonanie głosiło, że lapis lazuli był wydobywany około 1500 mil na wschód – w Badakhshan. W rzeczywistości perski lāžavard/lāževard, zapisywany również lājevard، jest powszechnie interpretowany jako pochodzący od lokalnego toponimu.

Z perskiego, arabski لازورد lāzaward jest źródłem etymologicznym zarówno angielskiego azure (przez starofrancuski azur) jak i łacińskiego lazulum, które przeszło w znaczeniu „niebo” lub „raj”. Aby uniknąć niejasności, używano lapis lazulī („kamień lazulum”) do odniesienia do samej skały, i to pojęcie ostatecznie trafiło do Middle English.[11] Lazulum etymologicznie wiąże się z kolorem blue i stanowi podstawę słowa blue w kilku językach, w tym hiszpańskim i portugalskim azul.[11][12]

Kopalnie w północno-wschodnim Afganistanie nadal stanowią ważne źródło lapis lazuli. Znaczące ilości wydobywane są także w kopalniach na zachód od Jeziora Bajkał w Rosji oraz w Andach w Chile, które stanowią źródło, z którego Inkowie rzeźbili artefakty i biżuterię. Mniejsze ilości pochodzą z Pakistanu, Włoch, Mongolii, Stanów Zjednoczonych i Kanady.[13]

Nauka i zastosowania
Skład
Najważniejszym minerałem lapis lazuli jest lazuryt[14] (od 25% do 40%),[cytat potrzebny] minerał krzemianowy niebieskiego feldsatu z rodziny sodalitowej, o wzorze Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Większość lapis lazuli zawiera także kalcyt (biały) i piryt (żółty metaliczny). Niektóre próbki lapis lazuli zawierają augit, diospyd, enstatyt, mikę, hauynit, hornblenda, nosean i löllingite bogate w siarkę.

Lapis lazuli najczęściej występuje w marmurze krystalicznym będącym wynikiem metamorfizmu kontaktowego.

Kolor

Głęboki niebieski kolor wynika z obecności anionu trisulfurego (S•−3) w kryształach.[16] Obecność dwusiarczku (S•−2) i tetrasiarczku (S•−4) może przesuwać kolor w stronę żółtą lub czerwoną, odpowiednio.[17] Te aniony radicalne zastępują jony chlorkowe w strukturze sodalitowej.[18] Anion radicalny S•−3 wykazuje widoczne zakresy pochłaniania światła w zakresie 595–620 nm przy wysokiej molarnej pochłanianiu, co nadaje mu intensywny niebieski kolor.

Źródła

Lapis lazuli występuje w jego obecności w piaskowcach doliny rzeki Kokcha, w prowincji Badakhshan, na północnym wschodzie Afganistanu, gdzie kopalnie Sar-i Sang były eksploatowane przez ponad 6 000 lat.[20] Afganistan był źródłem lapis dla starożytnych cywilizacji perskich, egipskich i mezopotamskich, a także dla późniejszych Greków i Rzymian. Starożytne Egipt używało materiału poprzez wymianę z Mezopotamami, jako część relacji między Egiptem a Mezopotamią, oraz od dawnej Etiopii. W szczycie Cywilizacji Doliny Indusu, około 2000 p.n.e., kolonia Harappana, znana dziś jako Shortugai, została utworzona w pobliżu kopalni lapis.[7]

Poza afgańskimi złożami, lapis jest także wydobywany w Andach (w pobliżu Ovalle, Chile); oraz na zachód od Jeziora Bajkał w Syberii, Rosja, w pobliżu dziedzictwa Tultui lazuryt. Wypychany jest także w umiarkowanych ilościach w Angoli, Argentynie, Birmie, Etiopii, Pakistanie.