Marc' Antonio Guigues - La Sfera Geografico-Celeste - 1700

MARC’ANTONIO GUIGUES

Sfera Geograficzno-Niebieska

Rzym, Gio. Giacomo Komarek Boemo w Fontanie di Trevi, 1700

Pierwsze wydanie

⸻

Autor

Marc-Antoine Guigues to postać dzisiaj stosunkowo mało znana, lecz właśnie dlatego szczególnie interesująca w obrazie kultury naukowej i religijnej między Sześćsetleciem a Siedemnastym Wiekiem. Okładka tytułowa przedstawia go jako „Ecclesiastico Francese”; źródła bibliograficzne łączą go z otoczeniem katolickim i jezuitą rzymskim, a także przypominają jego działalność jako sekretarza biskupa Pamiers François-Étienne de Caulet, postaci wybitnej w francuskich kontrowersjach religijnych drugiego Sześćsetlecia. Spis książek jezuitów z Paryża przechowuje bowiem rękopisy przypisywane Guiguesowi jako sekretarz i skryba Cauleta.

Jego twórczość obejmuje również pisma o charakterze religijnym, historycznym i poetyckim. Sfera Geograficzno-Niebieska jednak reprezentuje jego najbardziej ambitne dzieło i, pod kątem historii nauki, to o największym znaczeniu.

Książka znajduje się w czasie niezwykle doniosłym: Europa roku 1700 stoi w samym centrum transformacji własnego pojmowania wszechświata. Kopernikańska rewolucja, obserwacje Galileusza, prawa Keplera i nowa fizyka Newtona już od dawna gruntownie przekształciły europejski krajobraz naukowy; Guigues interweniuje natomiast, broniąc koncepcji kosmologicznej ściśle związanej z tradycją geocentryczną. Egzemplarz pierwszego wydania opisany w bibliografii antyarnej jako rzadkie dzieło kosmologii geocentrycznej.

⸻

Dzieło: geografia, astronomia i kosmologia

Sfera Geograficzno-Niebieska to dzieło, w którym geografia ziemska i astronomia uważane są za części jednego systemu poznawczego.

Słowo samo w sobie „sfera” przywołuje tradycyjne pojęcie wszechświata jako porządku geometrycznego, w którym Ziemia zajmuje pozycję centralną, a zjawiska ziemskie mogą być rozumiane poprzez relacje z sferą niebieską.

Tom porusza zatem kwestie dotyczące Ziemi, niebios, ruchów ciał niebieskich, koordynat niebieskich, pór roku, rozmieszczenia światła, zjawisk astronomicznych i struktury wszechświata, łącząc obserwację naturalną, matematykę, filozofię i interpretację religijną.

Egzemplarz pierwszego wydania składa się z [24], 353, [19] stron, w formacie quarto, i wzbogacony jest istotnym komponentem ikonograficznym: antyporta alegoryczna wykonana, diagramy, tablice, schematy i przedstawienia — elementy, które świadczą o tym, że ilustracja była uważana za integralną część popularyzacji naukowej epoki.

Antyporta otwierająca tom, ponadto, wizualnie tłumaczy fundamentalną koncepcję dzieła: porządek kosmiczny przedstawiony poprzez postacie alegoryczne, narzędzia i symbole, zgodnie z tą mieszanką nauki, filozofii i kultury emblematycznej charakterystycznej dla kultury barokowej.

⸻

Książka narodziła się w sercu rzymskiej naukowości i jezuitów

Nie jest przypadkiem, że dzieło ukazało się w Rzymie w 1700 roku.

Miasto to wówczas było jednym z głównych ośrodków europejskich, w których wiedza astronomiczna koegzystowała z tradycją filozoficzną i teologiczną katolicyzmu. Istotną rolę odegrał Zakon Jezuitów, który rozwijał niezwykłą tradycję w nauczaniu matematyki, astronomii, kartografii i kosmologii.

Niemal kilka dekad wcześniej, w Collegio Romano, Cristoforo Clavio opracował i nauczał podstawowej części matematyki astronomicznej europejskiej. Tradycja naukowa jezuitów nie była więc obca nowym odkryciom: przeciwnie, była to jedna z miejsc, w których były one studiowane, dyskutowane i stopniowo asymilowane.

I to właśnie ta cecha czyni Guigues’a interesującym: jego książka należy do etapu przejścia, w którym dawna kosmologia nie zniknęła po prostu, ale nadal konfrontowała się z nowym wszechświatem naukowym.

⸻

Porównanie z Copernicusem i Galileuszem

Aby zrozumieć historyczne znaczenie tej pracy, należy wrócić do 1543 roku, kiedy Nikolas Kopernik opublikował De revolutionibus orbium coelestium.

Kopernik postawił Słońce, a nie Ziemię, w centrum układu planetarnego. Transformacja ta była nie tylko astronomiczna: modyfikowała koncepcję miejsca człowieka we wszechświecie, która przez wieki kształtowała kulturę zachodnią.

W XVII wieku ta przemiana osiągnęła punkt krytyczny wraz z Galileo Galilei.

Obserwacje teleskopowe Galileusza — od gór księżycowych, przez fazy Wenus, po księżyce Jowisza — dostarczały nowych dowodów sprzecznych z niektórymi aspektami aristoteles–tolemaicznej kosmologii tradycyjnej.

Sprawa kulminowała w procesie w 1633 roku, gdy Galileo został skazany przez Źródło Świętego Oficjum i zmuszony do ablucji.

Gdy Guigues publikuje Sferę Geografico-Celeste w 1700 roku, minęło prawie siedemdziesiąt lat od procesu: a jednak kwestia kosmologiczna nie została zamknięta.

⸻

Duch Giordana Bruna

Jeszcze bardziej znaczący jest związek z Giordano Bruno.

Guigues nie ogranicza się bowiem do proponowania ogólnej cosmologii tradycyjnej: w książce porusza także problem istnienia innych światów i konsekwencji pluralizmu systemów kosmicznych.

Szczególnie ważnym świadectwem jest egzemplarz pierwszego wydania, którego opis notuje krok na stronie 150, w którym Guigues wyraźnie nawiązuje do Bruno i jego skazania. Ten odnośnik jest niezwykle znaczący.

Bruno został skazany na spalenie na stosie w Rzymie w 1600 roku, na Campo de’ Fiori, również w odniesieniu do swoich koncepcji filozoficznych i kosmologicznych. Jego idea nieskończenie rozciągniętego i zaludnionego licznych światów wszechświata należała do koncepcji radykalnie innej od zamkniętego i uporządkowanego wszechświata tradycyjnej kosmologii.

Nazwisko Bruno powraca zatem w Guiguesie prawie jak cień wyłaniający się z poprzedniego wieku, świadectwo sporu, który nadal przenikał kulturę europejską.

⸻

Od kosmologii antycznej do Newtona

Historyczne znaczenie Sfery Geografico-Celeste wyłania się jeszcze lepiej, gdy umieścimy ją między dwoma epokami.

Z jednej strony Tolomeusz, którego geocentryczna kosmologia panowała przez ponad tysiąclecie.

Z drugiej strony – nowy wszechświat: Kopernik → Kepler → Galileusz → Newton.

Kepler przekształcił ruchy planetarne swoimi słynnymi trzema prawami; Galileusz zmienił sam sposób obserwowania natury; wreszcie Isaac Newton, w Philosophiae Naturalis Principia Mathematica z 1687 roku, dostarczył matematyczną teorię grawitacji uniwersalnej, łącząc upadek ciał na Ziemi z ruchem ciał niebieskich.

A jednak w 1700 Guigues publikuje dzieło, w którym tradycyjna kosmologia nadal utrzymuje swoją siłę.

To właśnie ta historyczna wartość: nie tylko to, co nauka odkryła, ale także to, co część kultury europejskiej nadal broniła i dyskutowała, gdy paradygmat naukowy ulegał przemianom.

⸻

Znaczenie dedykacji Gio. Ambrogio Centurione

Okładka tytułowa ujawnia ponadto kolejny interesujący element.

Dzieło jestDedykowane:
„Najmił. Ojcze Gio. Ambrogio Centurione z Towarzystwa Jezusowego”

przedstawione jako rektor Collegio dei Penitenzieri Santa Casa w Loreto.

Dedykacja lokuje zatem książkę w konkretnej sieci kulturowej i religijnej, tej środowisk katolickich i jezuitów włoskich.

Powiązanie z Loreto jest szczególnie znaczące: Santa Casa była jednym z największych ośrodków pobożności we Włoszech nowożytnych, a Collegio dei Penitenzieri stanowiło środowisko, w którym kultura religijna, formacja i wiedza spotykały się.

Dzieło nie jawi się więc jedynie jako prosty traktat astronomiczny przeznaczony wyłącznie dla specjalistów: jest także produktem kultury, w której poznanie wszechświata wpisuje się w szerszą wizję filozoficzną i religijną stworzenia.

⸻

Drukarz: Gio. Giacomo Komarek

Tom wyszedł z rzymskiej drukarni Giovanniego Giacomo Komarek, drukarza pochodzenia bohemicznego, aktywnego w Rzymie pod koniec XVII i na początku XVIII wieku.

Jego nazwisko pojawia się w związku z kilkoma ważnymi publikacjami rzymskimi epoki. Katalogi bibliograficzne dokumentują różne jego lokalizacje drukarskie, w tym Angelo Custode, Torre del Grillo i Fontana di Trevi.

Komarek nie był więc jedynie przypadkowym drukarzem. Jego warsztat uczestniczył w produkcji dzieł o znaczeniu kulturowym.

Wśród nich znajduje się także monumentalna Perspectiva pictorum et architectorum Andrea Pozzo, drukowana w kilku partiach w latach 1693–1700, inne dzieło głęboko związane z rzymskim środowiskiem jezuitów i matematycznym przedstawieniem przestrzeni.

To szczególnie sugestywne zestawienie: ten sam środowisko drukarskie, które publikuje naukę perspektywy i przedstawienia przestrzeni, przyczynia się do rozpowszechniania dzieła poświęconego geograficznej i kosmologicznej reprezentacji przestrzeni wszechświata.

⸻

Dokument historii idei

Sfera Geografico-Celeste musi być zatem potraktowana znacznie szerzej niż jako zwykłe zainteresowanie bibliograficzne.

Jest dokumentem historii idei.

Jej wartość tkwi także w pozornej sprzeczności, którą zawiera: ukazuje się w 1700 roku, gdy nowa astronomia już wypracowała niezwykłe wyniki, a jednocześnie prezentuje widzenie kosmosu ściśle związanego z tradycją.

I właśnie ta pozorna „oporność” czyni ją wartościową.

Starożytnia książka nie opowiada tylko o tym, co dziś uznajemy za prawdę. Opowiada, jak ludzie danego czasu starali się zrozumieć świat.

Guigues ukazuje nam zatem moment przejścia: Europę, w której Tolomeusz nie zniknął jeszcze całkowicie, Kopernik nie został jeszcze powszechnie zaakceptowany, Galileusz to już figura historyczna ogromna, a Newton właśnie otworzył nową erę fizyki.

⸻

Zakończenie

Sfera Geografico-Celeste Marc-Antoine’a Guiguesa, wydana w Rzymie w 1700 roku przez Gio. Giacomo Komarek, jest więc dziełem, które plasuje się w jednym z najbardziej fascynujących momentów w historii wiedzy europejskiej: w tym, w którym dawne porządki kosmologiczne stykają się, i stopniowo konfrontują, z nauką nowoczesną.

Na kartach jej stron współistnieje tradycja astronomiczna antyczna, kultura geograficzna, matematyka, filozofia naturalna oraz religijna wizja wszechświata. Odwołanie do Bruna, ukryty wizerunkowy dialog z rewolucją Kopernikańską i kontekst jezuitów, w którym powstał tom, przekształcają to, co mogłoby wyglądać na prosty traktat kosmograficzny, w prawdziwe świadectwo długiej przejściowej drogi od średniowiecznego i renesansowego kosmosu do kosmosu nowożytnego.

Posiadanie obecnie egzemplarza pierwszego wydania oznacza zatem zachowanie nie tylko książki o astronomie z 1700 roku, ale materialnego świadectwa epoki, w której człowiek uczył się patrzeć w niebo nowymi oczami, nie całkiem porzucając tych, którymi patrzył na nie przez wieki.

To właśnie w napięciu między tradycją a rewolucją, między wiarą a obserwacją, między kosmosem odziedziczonym po starożytności a tym, co rodziło się dzięki odkryciom naukowym, tkwi najprawdziwszy urok Sfery Geografico-Celeste: książki, która nie należy jedynie do historii astronomii, lecz do samej historii sposobu, w jaki człowiek starał się zrozumieć własne miejsce we wszechświecie.

Collazione i stan zachowania
23pp, (353pp) Doskonały stan zachowania, oprawa skórzana, do zapamiętania drobne przebarwienia na marginesach

Wysyłka
Dostawa w zaledwie 24 godziny robocze na całej Europie i 48 godzin roboczych dla krajów spoza UE