Jean Fernel (Ioannis Fernelii) - Universa Medicina / Curatio Methodica - 1586

JEAN FERNEL
Uniwersa medicina i leczenie febrium ac luis venereae curatio methodica
Lyon, 1586 — Officina dei Giunti e Paul Guittius
1. Autor: Jean Fernel

Jean Fernel (1497–1558), wymieniany w frontispisie jako Ioannes Fernelii Ambiani, był jedną z najbardziej wpływowych postaci medycyny europejskiej Renesansu. Urodzony w Montdidier i wykształcony w Paryżu, Fernel początkowo rozwijał zainteresowania matematyczne, astronomiczne i filozoficzne, by później poświęcić się medycynie. W 1530 r. uzyskał doktorat, a w 1556 r. został osobistym lekarzem Henryka II Francuskiego, wchodząc tym samym bezpośrednio w krąg dworu francuskiego.

Jego postać ma szczególne znaczenie, ponieważ należy do pokolenia uczonych, które dążyło do przeorganizowania wiedzy o medycynie starożytnej w świetle doświadczenia i obserwacji klinicznej renesansu.

Fernel pozostał głęboko związany z tradycją Hipokratesa i Galena, lecz nie ograniczał się do biernego powtarzania ich nauk. Jego dzieło stanowi szeroką i organiczną systematyzację medycyny XVI wieku. Historycy uważają go za jednego z najważniejszych przedstawicieli tak zwanego galenizmu renesansowego.

2. Pierwsze dzieło: Universa medicina

Pierwszy frontispis przedstawiony na fotografiach nosi tytuł:

IOANNIS FERNELII AMBIANI, Universa Medicina, tribus et viginti libris absoluta.

Dzieło to łączy w systematycznej formie główne gałęzie medycyny według poglądów Fernel. Tekst pierwotnie obejmował duże sekcje poświęcone fizjologii, patologii i terapii, organizując wiedzę medyczną w całościowej i spójnej strukturze.

Szczególnie ważne jest to, że Fernel przyczynił się do nadania medycynie koncepcyjnej struktury, w której badanie ciała zdrowego, chorób oraz metod terapeutycznych postrzegane było jako części jednego systemu.

Fizjologia bada funkcjonowanie organizmu; Patologia zajmuje się chorobami i ich przyczynami; Therapeutice koncentruje się natomiast na środkach, jakimi lekarz może interweniować.

Ta koncepcja stanowiła istotną próbę przekształcenia medycyny w dyscyplinę uporządkowaną według zasad ogólnych, a nie jedynie w zbiór recept i obserwacji.

Narodowa Akademia Medycyny Francuskiej podkreśla także, że Fernel przyczynił się do rozpowszechnienia terminów „fizjologia” i „patologia” w ich medycznym znaczeniu systematycznym.

3. Drugie dzieło: Febrium ac luis venereae curatio methodica

Drugi fotografowany frontispis, także datowany Lugduni, 1586, nosi tytuł:

Ioannis Fernelii Ambiani Febrium ac luis venereae curatio methodica libris duobus comprehensa.

Ta część poświęcona jest dwóm istotnym problemom medycyny epoki: gorączkom i lue venereae, czyli syfilisowi.

Tekst stanowi zatem pogłębienie o charakterze klinicznym i terapeutycznym. Nie jest to po prostu powtórzenie Universa medicina, lecz sekcja specyficzna, w której metody leczenia niektórych z najtrudniejszych i najpowszechniej występujących chorób Europy nowożytnej są omawiane metodycznie.

Tekst dotyczący gorączek już wcześniej krążył w formie autonomicznej: obszerniejsza wersja Febrium curandarum methodus generalis została opublikowana w 1577 roku, natomiast traktat o lue venerea ukazał się własnym wydaniem w 1579 roku. Następnie te teksty zostały złączone w edycjach całościowego dzieła Fernel.

Obecność tego drugiego frontispisu ma zatem znaczenie bibliograficzne: pokazuje, że edycja z 1586 r. była koncepowana jako duża organiczna kolekcja pism medycznych Fernel, obejmująca także traktaty specjalistyczne.

4. Drukarz: i Giunti i Paul Guittius

Colophon drukarski na fotografiach wskazuje:

Lugduni, ex officina Iuntarum, et Pauli Guittii, M.D.LXXXVI

to znaczy Lyon, drukroffnia Giunti i Paula Guittius, 1586.

Obecność Giunti jest szczególnie istotna w historii druku europejskiego. Rodzina Giunta rozwinęła jedno z najważniejszych przedsiębiorstw typograficznych i księgarskich w nowożytnej Europie, posiadając działalność także w Wenecji, Florencji i Lyonie.

Lyon w XVI wieku był również jednym z głównych europejskich ośrodków produkcji i obiegu książek, zwłaszcza prac naukowych, medycznych i humanistycznych. Wydanie z 1586 roku wpisuje się więc w międzynarodowe środowisko wydawnicze na najwyższym poziomie.

“Katalog Biblioteki Braidense” odnotowuje dla edycji z 1586 r. formułę typograficzną „Lugduni : ex officina Iuntarum, et Pauli Guittii”, potwierdzając dane zawarte w waszych egzemplarzach.

5. Guillaume Plancy i przekazywanie dzieła

Podstawowy element wskazany już na frontispisie to odniesienie do Gulielmus Plantii Cenomani, czyli Guillaume Plancy.

Fernel zmarł w 1558 r., więc edycja z 1586 r. była naturalnie wydana po jego śmierci. Plancy odegrał kluczową rolę w redakcji, organizacji i przekazie edytorskim pism francuskiego lekarza.

Frontispis stwierdza bowiem, że dzieło później poddane zostało, dzięki studium i pilności Guillaume’a Plancy’ego, dalszej redakcji i bogatszym anotacjom, zwłaszcza w siódmym księdze Therapeutice.

To umożliwia zrozumienie istotnego aspektu kultury drukarskiej XVI wieku: dzieło wielkiego autora mogło nadal żyć i ewoluować dzięki wydawcom, kuratorom i komentatorom nawet wiele dziesięcioleci po śmierci autora.

6. Znaczenie naukowe dzieła

Wartość Universa medicina nie polega tylko na ilości zawartych informacji, lecz przede wszystkim na próbie budowy całościowego spojrzenia na medycynę.

Fernel pojmuje lekarza jako uczonego, który musi przede wszystkim poznać naturę i funkcjonowanie ludzkiego ciała, zrozumieć choroby, a dopiero potem przystąpić do ich leczenia.

W tym sensie dzieło doskonale odzwierciedla charakter medycyny renesansu: dyscypliny wciąż silnie opartej na autorytecie starożytnych, ale jednocześnie przechodzącej przez nowe formy obserwacji, klasyfikacji i porównania z doświadczeniem.

Patologia, w szczególności, była pamiętana przez badania nowożytne z powodu znaczenia lokalizacji chorób i obserwacji klinicznych; Fernel interesował się także anatomią i fizjologią, prowadząc obserwacje uznawane za oryginalne dla swojego czasu.

7. Kontekst historyczny: Renesans, dwór francuski i medycyna europejska

Te prace należy osadzić w pełnym przebiegu kulturowej rewolucji Renesansu europejskiego.

Fernel działał w czasach, gdy Europa przechodziła przez głębokie przemiany: druk rozprzestrzenił wiedzę w sposób radykalny; odnowienie tekstów greckich i łacińskich napełniało humanizm; podczas gdy anatomia, botanika, farmakologia oraz medycyna kliniczna zaczynały rozwijać się nowymi drogami.

To ten sam intelektualny klimat, w którym działały postaci takie jak Andrzej Vesalio, którego De humani corporis fabrica ukazało się w Bazylei w 1543 r., a następnie William Harvey, który w XVII wieku zrewolucjonizował badanie krążenia krwi.

Interesujący jest także chronologiczny związek między Fernel a Harvey: badacze historii stwierdzili, że Harvey był uważnym czytelnikiem Fernel i wykorzystał jego dzieło w swoim własnym pracy nad generacją zwierząt.

Zatem Universa medicina należy do długiego etapu przejściowego, w którym medycyna europejska stopniowo przestawała opierać się na tradycji lekarsko-filozoficznej antyku i kształtowała medycynę nowoczesną.

8. Kwestia lue venerea

Szczególnie interesująca jest sekcja poświęcona lue venerea.

Syfilis był jednym z wielkich problemów zdrowotnych Europy XVI–XVII wieku. Pojawienie się tej choroby na kontynencie pod koniec XV wieku wywołało szeroką dyskusję medyczną na temat natury choroby, jej pochodzenia i przede wszystkim możliwości terapeutycznych.

Traktat Fernel należy więc do kwestii o dużej randze społecznej i zdrowotnej epoki.

Jego podejście należy do medycyny XVI wieku i nie powinno być interpretowane przez pryzmat współczesnej mikrobiologicznej wiedzy. Dlatego tekst jest niezwykle interesujący z punktu widzenia historycznego: pozwala obserwować, jak wykształcony lekarz renesansu starał się zrozumieć i leczyć jedną z najbardziej enigmatycznych patologi swojego czasu.

9. Wpływ i popularność dzieła

Szczęście edytorskie FERNELA było ogromne.

Universa medicina nie pozostawała dziełem ograniczonym do XVI wieku: była wciąż drukowana przez ponad sto lat. Akademia Narodowa Medycyny Francuskiej odnotowuje 32 wydania, z ostatnim opublikowanym w Genewie w 1680 r.

Nawet w XVII wieku, gdy nowe teorie medyczne zaczynały stopniowo kwestionować humoralną medycynę i tradycyjny system galenowski, dzieło Fernel’a nadal było czytane, komentowane i ponownie drukowane.

Ten fakt jest szczególnie znaczący: pokazuje, że Fernel nie był jedynie ważnym autorem we Francji XVI wieku, lecz stał się międzynarodowym punktem odniesienia dla europejskiej kultury medycznej.

10. Znaczenie dwóch fotografowanych egzemplarzy

Dwie fotografie zatem mają szczególne znaczenie, ponieważ dokumentują wizualnie dwa komplementarne rdzenie tej samej dużej konstrukcji edytorskiej.

Pierwszy frontispis prezentuje ogólną syntezę medycyny fernellian:

Universa medicina

natomiast drugi prowadzi ku dimension klinicznej i terapeutycznej:

Febrium ac luis venereae curatio methodica.

Ich łączna obecność pozwala więc odczytać dzieło na dwóch poziomach: z jednej strony ogólna teoria ciała, choroby i terapii; z drugiej zaś zastosowanie tych zasad w konkretnej opiece nad określonymi patologiami.

Również pod względem materialnym fotografie ukazują interesujące elementy: duży znak typograficzny z lilią, skład typograficzny w charakterach łacińskich i kursywach, szerokie wymiary tomu, a w pierwszym egzemplarzu liczne ręcznie napisane notatki z czasów, świadectwo lektury i historycznego wykorzystania książki.

Zakończenie

Universa medicina Jean’a Fernela stanowi jedną z najbardziej znaczących reliktów erudycyjnej medycyny europejskiego Renesansu. Opublikowana pierwotnie w połowie XVI wieku i później rozszerzana, korygowana i komentowana, dążyła do scalenia fizjologii, patologii i terapii w jeden system medyczny.

Lyon’s edition z 1586 r., wyjściowa z Officina dei Giunti i Paula Guittius, należy do fazy pełnej dojrzałości popularności autora. Obecność pracy Guillaume’a Plancy’ego dodatkowo potwierdza złożoną pracę nad zachowaniem i przekazem pism Fernel po jego śmierci.

Powiązania z Henrykiem II, z tradycją Galena, z anatomią Vesala i z kolejnymi badaniami Williama Harveya umieszczają te tomy w jednym z najważniejszych momentów w historii nauki europejskiej: przejście od medycyny czerpanej z antyku do stopniowego kształtowania medycyny nowoczesnej.

Collazione e stato di preservazione:
Universa Medicina: 62pp; (657pp)
Curatio Methodica: 2pp:63pp ultima carta bianca całkowicie postillata z tekstem rękopiśmiennym z XVI wieku. Wskazać kanały na zżeranie przez korniki na marginesach, lekkie plamy i drobne niedoskonałości, lecz w ogóle rzadki i śliczny egzemplarz.

Wysyłka
- ekspresowa w 24 h roboczych w całej Europie, do krajów spoza UE 48 h roboczych