M. de Fourcroy - Élemens d'Histoire Naturelle et de Chimie - 1786

Dzieło, które stoi przed nami, to Élémens d’histoire naturelle et de chimie Antonina-François de Fourcroy, wydane w Paryżu w 1786 roku u drukarza/Gasparda-Josepha Cucheta. Ważne jest od razu sprecyzowanie pewnej kwestii: nie chodzi tu o książkę z dziewiętnastego wieku, lecz o dzieło drugiej połowy XVIII wieku, dokładnie z 1786 roku. To właśnie ta chronologiczna lokalizacja czyni ją szczególnie znaczącą: tom powstał w jednym z najbardziej fascynujących momentów w historii Europy, gdy kultura oświeceniowa głęboko przekształcała sposób pojmowania natury, medycyny i nauki.

Autor: Antoine-François de Fourcroy

Antoine-François de Fourcroy urodził się w Paryżu w 1755 roku. Syn aptekarza, podjął studia medyczne i uzyskał doktorat w 1780 roku, lecz prawdziwą powołaniem szybko stała się chemia. Był uczniem Jeana-Baptiste’a-Michela Bucqueta, jednego z bohaterów paryskiego nauczania chemicznego, a właśnie w laboratorium swego mistrza zaczynał prowadzić prywatne wykłady.

Jego kariera rozwijała się bardzo szybko. W 1784 roku objął po P. J. Macquerze nauczanie chemii w Jardin du Roi, jednym z najważniejszych ośrodków naukowych Francji. Jego wykłady gromadziły liczną publiczność dzięki wyjątkowej zdolności wyjaśniania zagadnień naukowych, które wówczas były niezwykle skomplikowane. W 1785 roku wszedł także do Académie Royale des Sciences.

Fourcroy nie był tylko naukowcem: był także wybitnym popularyzatorem. Jego ambicją było wynieść chemię poza laboratoria i wąskie kręgi specjalistów, przekształcając ją w dyscyplinę uporządkowaną, wykładalną i dostępną. Société d’Histoire de la Pharmacie podkreśla właśnie fundamentalną rolę jego kursów i jego dzieł w popularyzowaniu „nowej chemii”.

Dzieło i jego treść

Książka powstała w wyniku cyklu wykładów, które Fourcroy prowadził w swoim laboratorium. Pierwsza wersja, wydana w 1782 roku, nosiła tytuł Leçons élémentaires d'histoire naturelle et de chimie. Druga edycja, do której należy fotografowany tom, została znacząco rozbudowana i przyjęła tytuł Élémens d'histoire naturelle et de chimie. Wydano ją w czterech tomach. Czwarty tom zawiera ponad pięćset stron i w wersji całościowej towarzyszą mu tablice naukowe.

Znaczenie tytułu jest już ujawniające. Fourcroy nie traktował chemii jako odrębnej dyscypliny: łączył ją z naturą, medycyną i systematycznym badaniem zjawisk świata fizycznego. Jego zamierzenie polegało na zbudowaniu metodowego przedstawienia dostępnej wiedzy chemicznej i porównaniu różnych ówczesnych teorii.

Jesteśmy więc przed książką, która należy do fazy przejściowej w nauce. Przez wieki naturę interpretowano w kategoriach dziedziczonych z tradycji; w XVIII wieku naukowcy zaczęli domagać się obserwacji bardziej precyzyjnych, powtarzalnych eksperymentów, rygorystycznych klasyfikacji i wspólnego języka naukowego.

Relacja z Lavoisierem i rewolucja chemii

Aby naprawdę zrozumieć wartość tego dzieła, należy je umieścić w kontekście tak zwanej rewolucji chemicznej.

Jednym z absolutnie kluczowych bohaterów tej przemiany był Antoine-Laurent Lavoisier. Fourcroy bezpośrednio poznał Lavoisiera i po początkowym okresie wahania przystąpił do jego antytlechicznej teorii w 1786 roku. Niebawem potem współpracował z Lavoisierem, Guytonem de Morveauem i Claude’em-Louise’em Bertholletem przy Méthode de nomenclature chimique z 1787 roku, mającej zapewnić nowej chemii znacznie bardziej racjonalny język.

To przejście ma kluczowe znaczenie. Nauka nie dopiero odkrywała nowe substancje: zaczynała je nazywać i organizować w nowy sposób. Język stawał się narzędziem poznania.

Znaczące jest to, że zaledwie trzy lata po tej edycji, w 1789 roku, Lavoisier opublikował swoje słynne Traité élémentaire de chimie, również w Cuchet. Książka Fourcroya znajduje się więc w samym sercu owego okresu intelektualnego, który nadał chemii nowoczesnym fundamentom.

Drukarz, księgarz i kultura książki

Na grzbiecie tytułowym widnieje zapis „Chez Cuchet, Libraire, rue & hôtel Serpente”. To Gaspard-Joseph Cuchet, paryski księgarz działający w drugiej połowie XVIII wieku. Źródła lokują go na rue et hôtel Serpente, adres stał się synonimem jego działalności wydawniczej.

Ważne jest odróżnienie roli księgarza od roli drukarza w sensie ścisłym: grzbiet tytułowy tego woluminu identyfikuje Cucheta jako księgarza/wydawcę, lecz sam nie pozwala z siebie wyprowadzić materiałowej kompozycji typograficznej i druku. To rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ w XVIII wieku produkcja książki często angażowała sieć różnych osób: autor, drukarz, księgarz, rysownicy i inni rzemieślnicy.

Cuchet nie był jednak nazwiskiem marginalnym w paryskim świecie wydawniczym naukowym. Jego katalog obejmował dzieła o wielkim znaczeniu i kilka lat później wydał także Traité élémentaire de chimie Lavoisiera. Jego księgarnia mieściła się więc w tym pariszyńskim dookolu, w którym idee naukowe, filozoficzne i polityczne krążyły szybko.

Książka na progu Rewolucji

Data 1786 nadaje tomowi dodatkowy urok historyczny. Zaledwie trzy lata dzielą ten tom od Rewolucji Francuskiej z 1789 roku.

Świat, w którym Fourcroy pisał, był jeszcze wciąż światem Starego Porządku, lecz jego fundamenty kulturowe już się zmieniały. Oświecenie szerzyło przekonanie, że rozum i obserwacja mogą być systematycznie stosowane do rzeczywistości. Encyklopedia Diderota i d’Alemberta, opublikowana w wcześniejszych latach, przyczyniła się do przekształcenia wiedzy w wspólny projekt klasyfikowania i upowszechniania wiedzy.

Fourcroy doskonale reprezentuje ten duch: nauka nie musi być jedynie praktyką, ale także nauczaniem, porządkowaniem i popularyzowaniem.

I znaczące jest to, że ten sam człowiek, który w latach osiemdziesiątych XVIII wieku przebywał w laboratoriach i salach wykładowych, po 1789 roku znalazł się bezpośrednio w historii politycznej Francji. Podczas Rewolucji brał udział w życiu politycznym, a w 1793 wszedł do Konwencji Narodowej. Później, za Napoleona, zajmował ważne stanowiska w dziedzinie oświaty i przyczynił się do przekształcenia kształcenia naukowego.

Biografia Fourcroya staje się więc prawie mostem między dwiema epokami: naukowym Oświeceniem a Francją rewolucyjną i napoleońską.

Wkład dzieła

Znaczenie Élémens nie polega jedynie na poszczególnych informacjach naukowych zawartych w tekście, z których wiele później zostało przestarzałych. Ich wartość historyczna leży przede wszystkim w zdolności systematyzowania i rozpowszechniania dyscypliny w pełni przeobrażającej się.

Fourcroy był w tym sensie jednym z wielkich mediatorów rewolucji naukowej. Jego wykłady trafiały do szerokiego audytorium, a jego książki umożliwiały ideom dyskutowanym w laboratoriach i akademiach krążenie dalej niż miejsce ich powstania. Société d’Histoire de la Pharmacie przypomina, że opublikowano ponad 150 prac naukowych, z których wiele zostało wspólnie z Louis-Nicolasem Vauquelinem, jego uczniem i współpracownikiem.

Książka więc świadczy o głębokiej zmianie: wiedza naukowa staje się coraz bardziej publiczna, metodyczna i międzynarodowa.

Przedmiot, który opowiada historię

Dzisiaj przyglądanie się temu tomowi oznacza obserwowanie czegoś więcej niż tylko dawnego podręcznika chemii.

Grzbiet tytułowy zachowuje materialne ślady epoki: skład typograficzny, papier, atrament, rygorystyczny układ napisów, wskazanie przywileju Académie Royale des Sciences oraz formuła edytorska przywracają nam świat druku naukowego XVIII wieku.

A przede wszystkim książka niesie ze sobą niezwykłe zbieżności historyczne: podczas gdy te strony były drukowane w Paryżu, starożytne społeczeństwo europejskie zbliżało się do jednej z największych przełomów w swojej historii. Kilka lat dzieliło ten tom od zdobycia Bastylii, od Deklaracji praw człowieka i obywatela oraz od politycznej przemiany Francji.

Historia nauki i historia polityczna, początkowo od siebie oddzielone, spotykają się w tym samym przedmiocie.

Zakończenie

Éléments d’histoire naturelle et de chimie Fourcroya mogą być uznane za wyjątkowe świadectwo epoki, w której rozum oświeceniowy zaczynał przekształcać się w nowoczesną metodę naukową.

Autor, lekarz, chemik i niezwykły popularyzator; księgarz Cuchet, włączony w tętniące życiem paryskie środowisko wydawnicze; konfrontacja z Lavoisierem i rewolucją nomenklatury chemicznej; bliskość chronologiczna względem Rewolucji Francuskiej – wszystko to sprawia, że ten tom jest obiektem, w którym zacierają się granice między nauką, kulturą, techniką i historią polityczną.

Najbardziej autentyczne jego piękno tkwi jednak w samej swojej materialnej naturze. Te strony nie opowiadają tylko historię chemii: same w sobie są fragmentem historii. Przebyły ponad dwa wieki i wciąż noszą ślad momentu niepowtarzalnego, gdy Europa uczyła się patrzeć na naturę oczami nowymi.

W tym sensie książka Fourcroya nie jest jedynie dawnym traktatem naukowym. Jest świadectwem wieku Świateł, relikwią narodzin chemii nowoczesnej i jednocześnie cichą progiem, przez które ukazuje się nowy świat, który miał się narodzić.

Kollacja i stan zachowania
TomKollacja
Tom I XCIX, [1], 426 s.
Tom II [4], 523, [3] s.
Tom III [4], 547, [3] s.
Tom IV [4], 537, [1] s., 8 tablic/tabel rozłożonych

Wzorowy stan zachowania, należy odnotować drobne fiołkowe zacieki i kilka miejsc z kornikiem tylko na marginesach niektórych stron, niezwykle nieznaczne zużycie na zgięciach tablic, ale ogólnie doskonały egzemplarz rzadko dostępny

Wysyłka
Ekspres w zaledwie 24 godziny robocze na terenie całej Europy, natomiast dla krajów spoza UE 48 godzin roboczych