Various authors - Institutiones Philosophicae - 1664

INSTITUTIONES PHILOSOPHICÆ

### W Regio Eporediense Lycæo Traditæ

**Manuscript philosophico e scientifico latino del XVIII secolo, datato 1764**

Istotne rękopiase dokumentujące kulturowe dziedzictwo filozofii i nauk przyrodniczych XVIII wieku, wyraz tradycji akademickiej, w której logika, metafizyka, geometria i studium natury stanowiły niezbywalne fundamenty formacji intelektualnej.

Dzieło, zatytułowane *Institutiones Philosophicæ in Regio Eporediensi Lycæo Traditæ*, ukazuje się jako złożony podręcznik nauk filozoficznych przekazywanych w Regio Liceo di Ivrea, dawnej Eporedii rzymskiej, ośrodku kulturowym i administracyjnym terenów sabaudzkich.

Data MDCCLXIV, odpowiadająca 1764 roku, widoczna na dolnej części frontispisu, umieszcza rękopis w momencie szczególnie znaczącym w historii Europy: pełnego wieku Oświecenia, gdy osiągnięcia rewolucji naukowej i nowe prądy myśli racjonalistycznej zaczynały stopniowo przekształcać nauczanie filozofii, nie niszcząc jednak wpływu wielkiej tradycji arystotelesowskiej i scholastycznej.

Rękopis stanowi zatem cenny świadectwo świata intelektualnego XVIII wieku, w którym wiedza była nadal pojmowana jako system jednorodny, zdolny obejmować zarówno abstrakcyjne zasady bytu, jak i matematyczne prawa regulujące wszechświat.

## Kontekst historyczny: Piemonte sabaudo w erze Oświecenia

Redakcja rękopisu wpisuje się w ramy życia kulturalnego Królestwa Sardynii podczas panowania Karola Emmanuela III Sabaudzkiego, władcy od 1730 do 1773 roku.

Piemoncie XVIII wieku przeżywało wówczas okres umacniania instytucjonalnego, administracyjnego i kulturalnego, kontynuując proces reorganizacji państwa zapoczątkowany przez Witorio Amedeo II.

Szczególne znaczenie miała edukacja, traktowana jako narzędzie kluczowe dla formacji duchowieństwa, urzędników publicznych i klas kierowniczych. Filozofia zajmowała centralną pozycję w programach studiów wyższych i stanowiła niezbędny fundament pogłębienia teologii, prawa, medycyny oraz nauk matematycznych.

To właśnie w tym środowisku ulokowane zostały *Institutiones Philosophicæ*, których tytuł jawnie odwołuje się do działalności dydaktycznej Regio Liceo eporediense.

Łacińskie wyrażenie *in Regio Eporediensi Lycæo Traditæ*, tłumaczone jako „nauczane w Regio Liceo di Ivrea”, nadaje rękopisowi identyfikację instytucjonalną o szczególnie interesującym znaczeniu: nie jest to jedynie prywatny zbiór refleksji filozoficznych, lecz tekst bezpośrednio związany z przekazem wiedzy w kontekście uznanego środowiska szkolnego.

Obecność zorganizowanej struktury ekspozycyjnej, z propozycjami, dowodzeniami i rysunkami geometrycznymi, sugeruje cel dydaktyczny, prawdopodobnie zbiór lekcji, translacja kursu lub kompedium przeznaczone do nauki.

Tożsamość nauczyciela i ewentualnego kopisty nie jest możliwa do ustalenia na podstawie przeczytanych stron.

## Struktura dzieła: od geometrii do metafizyki

Jednym z najważniejszych aspektów rękopisu jest zakres podejmowanych dziedzin.

Fotografie ukazują serię stron poświęconych geometrii Euklidesa z licznymi konstrukcjami graficznymi, po czym następuje zakończenie sekcji metafizyki.

Taka współistnienie świadczy o sposobie uprawiania wiedzy, głęboko zakorzenionym w europejskiej tradycji filozoficznej, w której matematyka nie była odrębną dyscypliną, lecz narzędziem niezbędnym do kształcenia umysłu w racjonalnym rozumowaniu.

Na stronach geometrycznych pojawiają się problemy dotyczące konstruowania trójkątów, przecięć okręgów, własności kątów, prostych i równoległoboków.

Procedura prezentacyjna wydaje się zorganizowana według klasycznego modelu geometrii dowodowej: sformułowanie problemu, budowa figury, rozwiązanie i dowód.

Pojawiają się bowiem terminy takie jak *Propositio*, *Problema*, *Resolutio* i *Demonstratio*, które bezpośrednio nawiązują do języka metodologicznego tradycji Euklidesa.

Szczególnie wymowne jest występowanie konstrukcji z dwiema przecinającymi się kartami, używanych do rozwiązania podstawowych problemów geometrycznych, wśród których konstruuje się trójkąt równoboczny.

Jest to procedura przypisana do pierwszego rozdziału pierwszej księgi *Elementów* Euklidesa, jednej z najbardziej wpływowych prac w całej historii matematyki.

Przez ponad dwa tysiące lat bowiem *Elementy* stanowiły model doskonały rozumowania dedukcyjnego: system, w którym każdy wniosek musiał wynikać logicznie z definicji, postulatu i wcześniej udowodnionych twierdzeń.

Rękopis zatem świadczy o niezwykłej ciągłości tradycji naukowej urodzonej w starożytnej Grecji i wciąż w pełni funkcjonującej w instytucjach edukacyjnych XVIII wieku.

## Aparat ikonograficzny: rękopiasty obraz geometrycznych figur

Szczególne znaczenie ma aparat graficzny towarzyszący tekstowi.

Strony zachowały liczne figury geometryczne narysowane ręcznie, składające się z okręgów, trójkątów, odcinków, prostych i równoległoboków, z literami alfabetu przeznaczonymi do identyfikowania różnych punktów konstrukcji.

Te ilustracje nie pełnią funkcji ozdobnej, lecz stanowią istotny element prezentacji naukowej.

Każda figura stanowi bowiem wizualną translację rozumowania matematycznego, umożliwiając czytelnikowi śledzenie kolejności operacji i weryfikowanie ważności dowodów.

Osobliwy urok ręcznych rysunków nadaje diagramom szczególne piętno. Linie, czasem delikatne i ledwo zauważalne, zachowują nieregularności charakterystyczne dla rysunku ręcznego, a litery odsyłaczy są wkomponowane bezpośrednio w konstrukcje.

Nie stanowią one tabel drukowanych ani rycin drukarskich, lecz rysunki wykonane w ramach redagowania rękopisu.

Nie można z całą pewnością stwierdzić, czy są dziełem tego samego kopisty odpowiedzialnego za tekst, czy też innej ręki.

Ich obecność jednak znacznie zwiększa historyczne i dokumentacyjne zainteresowanie tomem, czyniąc go konkretnym świadectwem praktyk nauczania i uczenia się matematyki w XVIII wieku.

## Metafizyka i europejska tradycja filozoficzna

Kolejny element o znaczeniu szczególnie istotnym ujawnia się na stronie numerowanej 393, gdzie w centralnej pozycji pojawia się formuła końcowa:

«Finis Metaphysicæ»

Te słowa, czyli „Koniec metafizyki”, poświadczają zakończenie sekcji poświęconej jednej z dyscyplin fundamentów filozofii tradycyjnej.

Metafizyka, w klasycznym rozumieniu, bada podstawowe zasady rzeczywistości, naturę bytu, zasadnicze przyczyny rzeczy i warunki poznania.

Jej nauczanie w XVIII wieku mieściło się w długiej tradycji, która od Arystotelesa przeszła przez filozofię średniowiecza, scholastykę i nowoczesny racjonalizm.

Refleksje św. Tomasza z Akwinu, Francisco Suáreza, René Descartes, Gottfried Wilhelm Leibniz i Christian Wolff przyczyniły się, w różnych epokach i perspektywach, do kształtowania języka i problemów tej dyscypliny.

Szczególnie ważna, dla zrozumienia kulturowego kontekstu rękopisu, jest postać Christiana Wolffa, niemieckiego filozofa, który w pierwszej połowie XVIII wieku zaproponował racjonalne i rygorystyczne ujęcie całej wiedzy filozoficznej.

Jego metoda, oparta na definicjach, postulatach i dowodach, wywarła szeroki wpływ na europejską kulturę akademicką.

Jednakże byłoby niewłaściwe przypisywać bezpośrednio treść rękopisu szkołom wolffowskim bez dogłębnego porównania tekstualnego.

Bardziej ostrożnie, można zauważyć, że dzieło należy do środowiska intelektualnego, w którym porządek systematyczny i rozumowe uzasadnienie miały fundamentalne znaczenie.

Obecność sekcji metafizycznej, obok traktowań geometrycznych, przywraca obraz wiedzy ciągle wciąż jedności, w której zrozumienie rzeczywistości przyrody i zasad filozoficznych były postrzegane jako komplementarne części tej samej formacji.

## Rękopis w Europie Voltaire’a, Rousseau i Encyclopédie

Data 1764 nadaje dziełu szczególnie sugestywne znaczenie historyczne.

W tym samym roku Voltaire opublikował słynny *Dictionnaire philosophique portatif*, który stał się jednym z ikonistycznych tekstów oświeceniowej krytyki wobec tradycyjnych władców intelektualnych i religijnych.

Minęły także zaledwie dwa lata od publikacji *Contrat social* i *Émile* Jeana-Jacques’a Rousseaua, dwóch dzieł, które głęboko wstrząsnęły europejską debatę na temat społeczeństwa, edukacji i natury człowieka.

Tymczasem w Paryżu toczyło się wielkie przedsięwzięcie encyklopedyczne *Encyclopédie* pod kierownictwem Denisa Diderota i Jeana le Rond d’Alemberta, monumentalny projekt edytorski mający na celu zebranie i systematyczne uporządkowanie ludzkiej wiedzy.

Rękopis eporedijski narodził się zatem w Europie przechodzącej przez głębokie przemiany intelektualne.

Z jednej strony oświecenie proponowało nowe formy krytycznego badania i rosnące zaufanie do rozumu; z drugiej, instytucje szkolne kontynuowały przekazywanie fundamentów tradycyjnej filozofii i geometrii klasycznej.

Te dwa światy nie były koniecznie przeciwstawne.

Kultura XVIII wieku była bowiem charakteryzowana przez złożoną sieć powiązań międzyciągłych i innowacji, w której metody odziedziczone po starożytności mogły koegzystować z nowymi aspiracjami naukowymi i racjonalistycznymi.

*Institutiones Philosophicæ* stanowią znaczące świadectwo tej sceny: dokument, który pozwala obserwować nie tylko wielkie przemiany myśli europejskiej, ale także sposób, w jaki wiedza była konkretnie przekazywana w instytucjach edukacyjnych miasta w Piemoncie.

## Charakterystyka materialna i rękopiasty charakter świadectwa

Z materialnego punktu widzenia tom prezentuje się w starej oprawie z pergaminu, z tłoczoną grzbietem i załącznikiem zawierającym skrócony tytuł dotyczący *Institutiones Philosophicæ*.

Pergaminowa okładka nosi naturalny połysk starości, z odcieniami kolorów, śladami użycia i oznakami upływu czasu, świadczącymi o długiej konserwacji.

Główna część rękopisu składa się z kart w kolorze kości słoniowej, złożonych atramentem brązowym i piśmiennictwem kursywnym łacińskim o wyglądzie wiek XVIII.

Pisanie wydaje się zazwyczaj zorganizowane, choć zachowuje cechy charakterystyczne ręcznego opracowania tekstu, z wahaniami w ductusie, rozmiarach liter i rozmieszczeniu odstępów.

Fotografie dokumentują ręcznie numerowany materiał aż do co najmniej strony 393, co świadczy o znacznej objętości.

Frontispis, również rękopiasty, prezentuje tytuł w kapitale o większych rozmiarach, następnie wskazanie instytucji szkolnej i data.

Brak wskazania drukarskiego, połączony z całkowicie rękopiastą naturą stron, potwierdza, że nie mamy do czynienia z edycją drukowaną, lecz z dokumentem powstałym dzięki ręcznemu pisaniu.

Wartość takiego świadectwa polega właśnie na jego materialnej indywidualności.

W przeciwieństwie do książki drukowanej, przeznaczonej do reprodukcji tekstu w licznych egzemplarzach, rękopis zachowuje charakterystyczne cechy własnej redakcji: pisownia, wybory układu stron, rysunki wykonane ręcznie i ewentualne cechy wprowadzone podczas przepisywania.

Każdy z tych elementów może przyczynić się do rekonstrukcji historii nauczania i przepływu wiedzy.

## Znaczenie historyczne i kolekcjonerskie

Zainteresowanie *Institutiones Philosophicæ* rozwija się na kilku poziomach.

Po pierwsze, dzieło stanowi świadectwo historii edukacji w Piemonte sabaudo, dokumentując kurs filozoficzny powiązany z Regio Liceo di Ivrea.

Po drugie, oferuje materialne świadectwo kultury naukowej XVIII wieku, poprzez zastosowanie dowodów geometrycznych i języka matematycznego wywodzącego się z tradycji euclidesowej.

Szczególne znaczenie ma także związek między naukami matematycznymi a dyscyplinami filozoficznymi, co pozwala zrozumieć, jak wiedza była organizowana i przekazywana przed ostateczną specjalizacją nowoczesnych dyscyplin akademickich.

Wreszcie, fakt, że tom jest rękopisem, nadaje egzemplarzowi szczególne znaczenie dla historii ksiąg, pisma i praktyk dydaktycznych.

Jego ważność nie zależy wyłącznie od posiadania słynnego autora ani od rewolucyjnej teorii, lecz od zdolności zachowania bezpośredniego świadectwa o środowisku kulturowym i instytucjonalnym XVIII wieku.

W tym sensie rękopis należy do kategorii dokumentów umożliwiających historykowi rekonstrukcję codziennego życia wiedzy: nie tylko to, co wielcy filozofowie publikowali, ale to, co faktycznie było nauczane, badane i przepisywane.

## Zakończenie

*Institutiones Philosophicæ in Regio Eporediensi Lycæo Traditæ*, datowane na 1764, stanowią fascynujące świadectwo kształcenia filozoficznego i naukowego w Europie XVIII wieku.

Poprzez swoje rękopiasty strony, konstrukcje geometryczne i metafizyczne refleksje, dzieło oddaje charakter epoki, w której wiedza była nadal postrzegana jako wielka architektura intelektualna, oparta na rozumie, dowodach i poszukiwaniu uniwersalnych zasad.

Powiązanie z Regio Liceo di Ivrea zwiększa wartości dokumentacyjne, umieszczając go w konkretnej rzeczywistości instytucjonalnej Piemonte sabaudo, podczas gdy data 1764 umieszcza go w sercu jednego z najbardziej płodnych i złożonych okresów w historii myśli zachodniej.

Zachowany w swojej rękopiastej formie i w starożytnej pergaminowej oprawie, tom stanowi nie tylko dokument badań, ale namacalny świadectwo przekazywania wiedzy przez wieki.

UN OPERA CHE, W SILENTNEJ KOLEJNOŚCI SWOICH STRON, SKARBI MEMORIJĘ OŚWIECENIOWEGO NAUKOWCY I NIEZWYKLE NIEKOŃCZĄCEJ SIĘ LUDZKIEJ DĄŻENIA DO POZNAWANIA, PORZĄDKOWANIA I WYJAŚNIANIA ŚWIATA PRZEZ ROZUM.

Collazione e stato di preservazione: Ottimo stato di preservazione, 393pp numerate
Spedizione express in sole 24h lavorative in UE per i paesi