Plinio il Vecchio - Historiae Mundi - 1561

PLINIUSZ STARY: ENCYKLopedia świata antycznego w monumentalnym wydaniu lyonskim

Niezwykłe renesansowe wydanie Naturalis Historia Caiusa Pliniusza Starszego, jednej z najważniejszych prac naukowych całej Zachodniej cywilizacji. Drukowane w Lyonie w 1561 roku, ta imponująca kolekcja 37 ksiąg skrywa wiedzę starożytną o przyrodzie, astronomii, geografii, medycynie, botanice, zoologii, mineralogii i sztuce. Redagowana przez słynnych humanistów Johanna Nicolaa Victoriusa i Sigmunda Geleniusa, prezentuje filologicznie poprawny tekst i szeroki autonomiczny indeks. Prestiżowy tom w formacie folio liczący prawie tysiąc stron, świadectwo wielkiego okresu wydawniczego Europy XVI wieku.

ABSTRAKT
Imponujące i rzadkie lionowe wydanie z 1561 roku Naturalis Historia Gaia Publiusza Secondus, zwanego Pliniusz Starszy (23–79 n.e.), opublikowane w drukarni Jean Frellona i drukowane przez Symphorien Barbiera, z wkładem filologicznym Johannes Nicolaa Victoriusa i Sigmunda Geleniusa. Dzieło obejmuje wszystkie 37 ksiąg najobszerniejszej encyklopedii naukowej przekazanej ze starożytnego Rzymu, intelektualne przedsięwzięcie obejmujące astronomię, kosmologię, geografię, antropologię, zoologię, botanikę, rolnictwo, farmakologię, mineralogię i historię sztuki. Pliniusz opisuje znany wszechświat poprzez tysiące obserwacji, opowieści i świadectw zaczerpniętych z tradycji greckiej i łacińskiej. To wydanie wyróżnia się dokładnym przeglądem tekstu, porównaniem z antycznymi rękopisami, korektami marginesowymi i bogatym aparatem konsultacyjnym. Szczególne znaczenie ma obecność Index Copiosissimus, wyposażonego w własny tytuł tomu, narzędzie niezbędne do orientowania się w ogromie omawianych tematów. Duży format, elegancka znamię drukarska i solidna struktura wydawnicza świadczą o ambicjach kulturowych wielkich drukarzy humanistycznych XVI wieku.

DLACZEGO KUPIĆ
Jedno z fundamentalnych dzieł historii nauki i kultury zachodniej, tu przedstawione w monumentalnym renesansowym wydaniu wielkiego formatu. Główny powód zainteresowania stanowi kompletność 37 ksiąg i znacząca praca filologiczna wykonana przez wydawców-humanistów, którzy dążyli do oddania tekstu bardziej wiernego poprzez porównanie z rękopisami starożytnymi i wcześniejszymi edycjami. Egzemplarz zachowuje oba frontespizie, szeroki indeks końcowy oraz kilka rękopiowanych notatek z XVII wieku, które świadczą o jego użytkowaniu przez dawnych czytelników. Szczególnie atrakcyjne są wielka marka drukarska z motto „Matura”, ozdobne inicjały, kartka wciąż zwarte i szeleściąca, a także wiekowa oprawa z grzbietem z żebrami i zdobieniami złoceniami na obwolinie. Ślady dawnych dekoracji na brzegach dodają kolejny element bibliologiczny. Dla kolekcjonerów cinquecentine, historii naturalnej, medycyny starożytnej, renesansowych nauk i wielkich klasyków łacińskich ten tom ma znaczenie. Monumetalność fizyczna dzieła dodatkowo powiększa jego wartość wystawienniczą i bibliograficzną.

RYNEK WYCENY
Naturalis Historia stanowi klasyk międzynarodowego rynku antykwarycznego, a wyceny znacznie różnią się w zależności od roku druku, wydawnictwa, kompletności, stanu zachowania i obecności krytycznych aparatów. Wersje z XV–XVI wieku w formacie folio, zwłaszcza jeśli kompletne i wydane przez znaczące warsztaty europejskie, utrzymują stałe zainteresowanie kolekcjonerskie. Dla tej lyoniejskiej edycji z 1561 roku orientacyjna wartość rynkowa detaliczna może oscylować między 1 500 a 2 500 euro za egzemplarz w całości i w dobrym stanie.

WYGLĄD FIZYCZNY I STAN
Oprawa osiemnastowieczna z półskóry z tytułami, ozdobami i lineaturą drukowaną w złocie na grzbiecie, cztery żebrowania, twarde strony pokryte marmurkowaną kartą. Ślady dawnych dekoracji na trzech cięciach. Dwa odrębne frontespizie, oba z marką drukarską przedstawiającą iście pinczowanego kraba i motyla w architektonicznej ramie. Inicjały wygrawerowane i kilka notatek ręcznych z XVII wieku. Ślady użytkowania oprawy. Bardzo drobna luka uzupełniona na frontespizie. Niektóre strony żółkną, inne mają lekkie plamy i folięję. Obecność kilku śladów korników. W starych książkach, o wieloletniej historii, mogą występować pewne niedoskonałości, które nie zawsze uwzględniono w opisie. Niniejsza oferta zawiera wizualizacje AI. Odwołuj się do oryginalnych fotografii, aby zweryfikować faktyczny stan obiektu. Obrazy stanowią integralną część opisu. Collation: (36); 679; (1); (70); (1); (185); (3).

PEŁNY TYTUŁ I AUTOR
Caius Plinius Secundus. Historiae Mundi libri XXXVII. Lugduni, apud Ioannem Frellonium, 1561.

KONTEKST I ZNACZENIE
Naturalis Historia reprezentuje jeden z najbardziej ambitnych projektów intelektualnych starożytności. Skomponowana w I wieku n.e. podczas Imperium Rzymskiego, stanowi bezprecedensową próbę zgromadzenia w jednym dziele dostępnej wiedzy o świecie naturalnym i ludzkich aktywnościach. Pliniusz postrzega naturę jako system uniwersalny, w którym każde zjawisko, od gwiazd po rośliny, od zwierząt po minerały, ma miejsce w strukturze kosmosu. Pierwsze księgi podejmują kosmologię i geografię świata znanego; kolejno omawiane są człowiek, zwierzęta, rośliny i ich właściwości lecznicze, aż po minerały, metale, kamienie szlachetne i sztuki piękne. Szczególnie słynne są księgi XXXIV–XXXVII, które zawierają fundamentalne informacje o rzeźbie, malarstwie i technikach artystycznych starożytności, czasem nieprzekazane przez inne źródła. W średniowieczu dzieło było autorytatywnym punktem odniesienia dla uczonych, lekarzy i kompilatorów encyklopedii. Dzięki humanizmowi i wynalezieniu druku Pliniusz zyskał nową fortunę: renesansowi filologowie konfrontowali rękopisy, korygując błędy gromadzone przez wieki przekazu. Lyonianie z 1561 roku w pełni wpisują się w ten ruch kulturowy, oferując tekst z wariantami, korektami i narzędziami konsultacyjnymi. Świadczy to o przejściu od wiedzy odziedziczanej po starożytności do systematycznej krytycznej rewizji, jednego z fundamentów nowoczesnej kultury naukowej.

SKRÓcona BIOGRAFIA AUTORA
Gaio Pliniusz Starszy, powszechnie znany jako Pliniusz Starszy, urodził się w Como w 23 lub 24 r. n.e. i zmarł w 79 r. n.e. podczas erupcji Wezuwiusza. Był żołnierzem, administratorem cesarskim, przyrodnikiem i rzymskim pisarzem, charakteryzującym się niezwykłą ciekawością intelektualną. Służył w armii i zajmował wysokie stanowiska publiczne, poświęcając czas wolny na badania i systematyczne zbieranie informacji. Jego największe dzieło, Naturalis Historia, jest jedynym całkowicie zachowanym w naszych czasach. Do jego skomponowania wykorzystał ogromną liczbę źródeł greckich i łacińskich, odnosząc się do informacji pochodzących od setek autorów. Dowodził rzymską flotą stacjonującą w Misenium, gdy w sierpniu lub październiku 79 r. n.e. doszło do katastrofalnej erupcji Wezuwiusza. Pociągnięty początkowo ciekawością naukową, a następnie zamiast ratować ludność, ruszył ku miejscu erupcji, gdzie poniósł śmierć. Okoliczności te zostały zapamiętane w słynnych listach jego wnuka, Pliniusza młodszego, skierowanych do historyka Tacyta. Sigmund Gelenius (1497–1554), jeden z redaktorów tekstu, był ważnym humanistą i boema filologiem, współpracującym z kręgiem wydawniczym Bazylei, szczególnie znany z prac nad klasykami greckimi i łacińskimi. Johannes Nicolaus Victorius przyczynił się do renesansowej tradycji rewizji i komentarza tekstów antycznych.

HISTORIA WSELIDZENIA I OBIEG
Naturalis Historia należy do pierwszych wielkich tekstów naukowych starożytności szerzonych drukiem. Pierwsza edycja typograficzna pojawiła się w Wenecji w 1469 roku, w drukarni Johanna von Speyer, zapoczątkowując długą serię edycji czterdziestowiecznych i pięćsetnych. W XVI wieku tekst był wielokrotnie publikowany w głównych ośrodkach wydawniczych Europy, takich jak Wenecja, Bazylea, Paryż i Lyon. Edycja z 1561 roku, wykonana dla Jeana Frellona i drukowana przez Symphorien Barbiera, należy do prestiżowej tradycji drukarskiej lyonskiej, która odegrała kluczową rolę w rozpowszechnianiu klasyków łacińskich i piśmiennictwa naukowego. Tytuł podkreśla wyraźnie dążenie do korekty licznych zmian wprowadzonych przez wcześniejsze wydania poprzez porównanie z antycznymi kodeksami i interpretacjami uznanych uczonych. Marginalne Castigatiunculae umożliwiają śledzenie interwencji filologicznych, podczas gdy Index Copiosissimus stanowi szczególnie istotne narzędzie konsultacyjne dla encyklopedii tak ogromnej objętości. Użycie drugiego frontespizu dla indeksu podkreśla autonomię edytorską. Znak kraba i motyla oraz motto „Matura” nawiązuje do humanistycznego ideału rozwagi i zapanowania nad tempo, z pojęciem zbliżonym do słynnego princip Festina lente. Dokładny nakład nie jest dokumentowany precyzyjnie. Przetrwanie kompletów w dużym formacie, z zachowanymi indeksami i oryginalnymi cechami typograficznymi, stanowi godny uwagi wkład do historii europejskiego wydawnictwa naukowego.

BIBLIOGRAFIA I ODNOŚNIKI
Lionieńskie wydanie z 1561 roku stanowi istotne świadectwo renesansowej tradycji wydawniczej Naturalis Historia, dzieła fundamentalnego dla historii nauk przyrodniczych i klasycznej filologii. Szczególną wartość bibliograficzną mają rewizja tekstu przypisywana Victoriusowi i Geleniusowi, korekty marginalne, podwójny frontespiz i obecność szerokiego autonomicznego indeksu. Publikacja ta ukazuje rolę Lyonu jako centrum produkcji i dystrybucji wielkich klasyków antyku w okresie Odrodzenia. Rękopisy XVII-wieczne i ślady dawnych dekoracji na cięciach stanowią kolejne elementy do badania pochodzenia i materialnej historii egzemplarza. Dla ostatecznej identyfikacji bibliograficznej nakładu i ewentualnych wariantów edytorskich warto porównać oznaczenia, frontespizy i kolofon z egzemplarzami zarejestrowanymi w europejskich bibliotekach historycznych.