Ascanio Centorio - Discorsi di guerra - 1562

Autor: Ascanio Centorio degli Ortensi

Ascanio Centorio degli Ortensi był włoskim literatem i historykiem XVI wieku. Jego postać jest szczególnie interesująca, ponieważ znajduje się na skrzyżowaniu literatury, historiografii i kultury militarnej.

Centorio początkowo zajmował się także poezją i literaturą, lecz jego najważniejsza pod względem historycznym działalność wiąże się ze współpracą z Giovanni Battista Castaldo, sławnym ówczesnym dowódcą wojskowym. Zgodnie z rekonstrukcją Treccani, Castaldo od 1557 roku dyktował Centoriowi obserwacje na temat techniki wojskowej wypracowanej podczas jego długiego doświadczenia; te wiedza stały się następnie częścią Discorsi di guerra, opublikowanych między 1558 a 1562 rokiem.

To powiązanie jest kluczowe dla zrozumienia dzieła: Centorio jest autorem, który organizuje i spisuje materiał, podczas gdy za treścią militarną ukazuje się praktyczne doświadczenie Castaldo.

Ta sama Treccani podkreśla bowiem, że dzieło zostało opublikowane pod nazwiskiem Centorio, lecz obserwacje wojskowe pochodziły w dużej mierze z doświadczenia Castaldo.

3. Giovanni Battista Castaldo: postać historyczna będąca behind dzieło

Fundamentalnym połączeniem jest zatem Giovanni Battista Castaldo, markiz Cassano i hrabia Piadeny.

Castaldo był ważnym dowódcą wojskowym XVI wieku. Walczył we Włoszech, w Flandrii, Niemczech i na Węgrzech, a zwłaszcza wyróżnił się podczas kampanii w Transylwanii w 1551 roku. W 1562 roku dowodził również oddziałami hiszpańskimi w Piemoncie przeciw Francuzom.

Relacja między obiema postaciami wyjaśnia, dlaczego księga nie jest jedynie teoretycznym traktatem. Tekst narodził się w czasach, gdy bezpośrednie doświadczenie dowódców miało ogromne znaczenie dla refleksji nad sztuką wojny.

Ważne jest, że strona, którą sfotografowałeś, poświęca dziełu także Giovanni Battista Castaldo, prezentując go wraz z tytułami szlacheckimi.

4. O czym mówi „Quinto etultimo discorso”?

Discorsi di guerra są podzielone na pięć części, każda poświęcona innemu aspektowi wojny i dowodzenia wojskowego.

Z opisu bibliograficznego dzieła:
- pierwszy przemówienie dotyczy powinności generała armii;
- drugie omawia zdobycie prowincji;
- trzecie porusza cechy generała pola walki;
- czwarte dotyczy obrony miasta poddanego oblężeniu;
- piąte, dotyczące fotografii, rozszerza materię wojskową.

Piąta księga ma szczególne znaczenie również ze względu na rozmiar: Folger Shakespeare Library rejestruje 285 stron, podczas gdy cztery poprzednie księgi są znacznie krótsze.

Książka nie powinna być więc rozumiana jedynie jako opowieść o bitwach. To przede wszystkim refleksja na temat strategii, dowodzenia, decyzji wojskowych i doświadczenia niezbędnego do prowadzenia wojny.

5. Znaczenie dzieła

Znaczenie Discorsi di guerra należy umieścić w kontekście europejskiego Cinquecento, okresu charakteryzowanego częstymi konfliktami i transformacją technik wojskowych.

W XVI wieku wojna zmieniała się dogłębnie. Rozprzestrzenianie się broni palnej, artylerii i nowych technik fortyfikacyjnych uczyniło prowadzenie armii coraz trudniejszym.

Dlatego rosła także potrzeba spisywania wojskowej wiedzy.

Dzieło Centorio stanowi zatem próbę przekształcenia konkretnego doświadczenia dowódców w uporządkowaną i przekazywalną wiedzę.

Nie chodzi tylko o to, by wiedzieć jak walczyć: tekst także zastanawia się, w jaki sposób dowódca powinien myśleć, organizować własne siły, oceniać przeciwnika i podejmować decyzje.

6. Powiązanie z wojną na Transylwanii

Jednym z najciekawszych historycznych powiązań dotyczy Transylwanii.

Castaldo był bohaterem kampanii wojskowej w Transylwanii w 1551 roku, a Centorio wykorzystał informacje bezpośrednio związane z doświadczeniem dowódcy. Jego późniejsza praca, Commentarii della guerra di Transilvania, opowiada o wydarzeniach w tym regionie i stanowi ważne źródło wiedzy o ówczesnych wydarzeniach militarnych.

To umożliwia powiązanie Discorsi di guerra z jednym z ogromnych problemów geopolitycznych Cinquecento: starcie Habsburgów z Imperium Osmańskim w Europie Środkowo-Wschodniej.

Szczególnie znaczący epizod to oblężenie Timisoary w 1552 roku, opisane przez Centorio w jego pismach o wojnie w Transylwanii. Miasto zostało poddane długiemu bombardowaniu i ostatecznie przeszło pod kontrolę Osmanów, pozostając tam ponad sto lat i pół.

To epizod pomaga zrozumieć konkretnie, dlaczego w Cinquecento tematy takie jak oblężenia, fortyfikacje, obrona miast i organizacja armii były tak istotne.

7. Powiązanie z Karolem V i Habsburgami

Dzieje Castaldo umożliwiają także powiązanie dzieła z wielką polityką europejską Habsburgów.

Castaldo służył Karolowi V i brał udział w kampaniach wojskowych w różnych częściach Europy. Jego doświadczenie rozwijało się więc w ramach konfliktów obejmujących świat habsburski, Francję i Imperium Osmańskie.

Dzieło Centorio można więc czytać jako dokument kultury wojskowej Europy, w której wojna nie ograniczała się już do pojedynczych konfliktów lokalnych, ale obejmowała potężne potęgi, armie wielonarodowe i bardzo obszerne terytoria.

8. Drukarz: Gabriel Giolito de' Ferrari

Kolejnym kluczowym bohaterem jest Gabriel Giolito de' Ferrari, drukarz podany we frontispisie.

Giolito działał w Wenecji, jednym z najważniejszych europejskich centrów drukarskich XVI wieku. Jego drukarnia rozwijała się znacznie, a jego wydania charakteryzowały się użyciem nowych krojów piśmienniczych, ozdobników i inicjałów, a także szczególną dbałością edytorską.

Giolito nie był więc jedynie człowiekiem, który fizycznie drukował książkę: był jednym z bohaterów wielkiego przemysłu wydawniczego wenecjanskiego renesansu.

Jego działalność obejmowała dzieła klasyczne i współczesne, często realizowane we współpracy z literatami, tłumaczami, korektorami i komentatorami.

Interesujące jest również to, że w kolejnych latach Giolito, wraz z Tommaso Porcacchi, podjął ważny projekt edytorski poświęcony historii i wojnie, tzw. „Collana historica”. Katalog obejmował teksty autorów starożytnych, takich jak Polibiusz, Tukidydes i Plutarcha, obok współczesnych traktatów wojskowych.

To pokazuje, jak druk włoski wnosił wkład w rozpowszechnianie kultury historycznej i wojskowej.

9. Dlaczego książka jest ważna także jako przedmiot

Fotografia, którą pokazałeś, pozwala oglądać nie tylko treść, lecz także książkę jako zabytkowy przedmiot.

Strona prezentuje:
- starą i naturalnie zniszczoną kartę;
- czcionki z XVI wieku;
- inicjały i drzeworyty ornamentalne;
- dużą markę/ilustrację herbową;
- formułę edytorską „In Vinegia appresso Gabriel Giolito de' Ferrari”;
- datę MDLXII, czyli 1562.

Katalogizacja bibliograficzna egzemplarza potwierdza obecność kursywy, rzymskiej numeracji, inicjałów i drzeworytów.

To ważne, ponieważ sama strona staje się świadectwem rewolucji typograficznej renesansu: książka nie jest już tylko nośnikiem informacji, lecz również produktem edytorskim projektowanym graficznie i przeznaczonym do stosunkowo szerokiej dystrybucji.

10. Wpływ dzieła

Wpływ Discorsi di guerra należy rozpatrywać przede wszystkim w kontekście traktatu wojskowego Cinquecento.

Ich znaczenie wynika z próby zebrania i usystematyzowania współczesnego doświadczenia wojskowego. Dzieło odniosło dobre powodzenie wydawnicze i było reedytowane wielokrotnie po pierwszych publikacjach.

Istnieje także konkretne świadectwo jego obiegu: seria pięciu Discorsi di guerra jest dziś przechowywana i katalogowana w ważnych zbiorach historycznych, w tym w Folger Shakespeare Library, która notuje poszczególne części opublikowane między 1559 a 1567 rokiem.

Wartość dzieła jest więc podwójna:
- historycznie, ponieważ zachowuje informacje i przemyślenia związane z wojnami XVI wieku;
- kulturowo, ponieważ pokazuje, jak w renesansie wojskowe doświadczenie przekształcano w wiedzę zapisaną i upowszechnianą poprzez druk.

11. Szczególnie interesujący aspekt: doświadczenie i pamięć

Elementem, który czyni dzieło interesującym, jest związek między przeżytym doświadczeniem a zapisaną pamięcią.
Castaldo był człowiekiem zbrojnym, który osobiście brał udział w kampaniach wojskowych; Centorio był natomiast literatem i historykiem zdolnym przekształcić te doświadczenia w dzieło pisane.

Tworzy się więc swoisty rodzaj współpracy:
- doświadczenie wojskowe → pamięć i obserwacje Castaldo → literacka obróbka Centorio → wenecka drukarnia Giolito → szerzenie wiedzy

Proces ten jest znaczący, ponieważ pozwala zrozumieć, jak w renesansie wiedza nie musiała pozostawać ograniczona do osobistego doświadczenia dowódcy, lecz mogła stać się tekstem, pamięcią historyczną i dziedzictwem kulturowym.

12. Zakończenie

Piąty i ostatni esej o wojnie, opublikowany w Wenecji w 1562 roku, jest znacznie więcej niż starą książką o wojnie.

Jest rezultatem spotkania Ascanio Centorio degli Ortensi, człowieka liter i historyka, Giovanni Battista Castaldo, dowódcy wojskowego z długim doświadczeniem na polach bitew, oraz Gabriela Giolito de' Ferrari, jednego z najważniejszych drukarzy wenecjan XVI wieku.

Dzieło świadczy o kluczowym etapie historii Europy, naznaczonym wojnami między wielkimi potęgami, obecnością Osmanów w Europie Wschodniej, wojnami we Włoszech i transformacją technik wojskowych.

Jednak jego wartość nie ogranicza się do sfery militarnych. Książka ukazuje, jak renesans przekształcał doświadczenie w wiedzę, wiedzę w tekst i tekst w pamięć poprzez druk.

Collazione e stato di preservazione
11pp, (20pp) - 14pp, (54pp) - 15pp, (62pp) - 19pp, (117pp) - 24pp, (285pp)
Stato di preservazione idilliaco stron świeżych i nietkniętych, maksymalny stan zachowania do podkreślenia; lekkie przycięcie pochodzące z późnego wieku osiemnastu wieku, jak widać na zdjęciu, spowodowane oprawą pozostałą i nieczynną.

Wysyłka
wysyłka ekspresowa, która umożliwi odbiór książki w zaledwie 24 godziny robocze na całej Europie, natomiast dla krajów spoza UE potrzebne będą 48 godzin roboczych