Johannis Gerson - [Post Incunable] Operum ... Prius non Impressa - 1502

VIERDE DEEL “PRIUS NON IMPRESSA” - EDITIO PRINCEPS VAN HET LAATSTE DEEL, DE ZELDZAMSTE
Prachtige eerste editie: een perfect bewaard exemplaar met schone pagina's, in een eigentijdse leren band met gegraveerd leer, op houten platen. COLLECTOR'S COPY
Houtsnede uit de Straatsburgse kring, uitgevoerd door een meester uit de kring van Albrecht Dürer, actief tussen het eind van de 15e eeuw en het begin van de 16e eeuw, sterk beïnvloed door de Düreriaanse modellen.
Prachtige initialen, in rood en blauw geschreven door een oude hand.
Een laat-incunabel getuigenis die wijsheid, esoterie en mystiek verenigt, de kracht van het beeld en een interessante uitgeverijgeschiedenis: de vierde pars Operum van Johannes Gerson, aangeduid als 'prius non impressa', verschijnt in Straatsburg in 1502 als zelfstandig volume en laat in vergelijking met de grote blokken I–III die al gedrukt waren.
Juist deze buitengewone geboorte buiten de serie verklaart haar verspreiding en haar zeldzaamheid op de markt.
Overleefde binnen een schitterende band uit het eerste kwart van de zestiende eeuw, blijkt het boek als een reliquiarium van onrustige en reizende filosofie: een corpus dat de drukkerij tracht te ordenen terwijl de manuscripttraditie het reeds had verbroken in beweegbare, voorspelbare en aanpasbare teksten. In dit overgangsmoment tussen incunabel en het volle Cinquecento wordt de Vierde pars het punt waarop filologie en iconografie elkaar vasthouden: een noodzakelijk aanvullend supplement, te laat aangekomen en dus makkelijker te verliezen, moeilijker terug te vinden, begeerlijker wanneer het weer in zijn geheel opduikt.
marktwaarde
De filosofische incunabelen uit het Duitse gebied die verbonden zijn met onvolledige of postume uitgaven van de werken van Jean Gerson zijn op de markt weinig voorkomend, en het strasburgse vierde deel uit 1502, ontstaan als een apart volume en niet als een organisch onderdeel van een doorlopende reeks, blijkt structureel meer vatbaar voor verspreiding dan de delen I–III die al circuleerden. Daarom zijn de verschijningen sporadisch en blijft de vraag solide. In het algemeen neigen complete exemplaren in eigentijdse band te liggen tussen de 4.500 en 6.000 euro; exemplaren met een volledig iconografisch apparatus, originele rubricaties en bibliografisch traceerbare herkomsten kunnen deze band overschrijden.

FYSIEKE BESCHRIJVING EN STOF - VERZAMELARISATIE
Prachtige eerste editie: een perfect bewaarde kopie met schone pagina's, in een hedendaagse band van gegraveerd leer, op houten platen.
Houtsnede uit de Straatsburgse kring, uitgevoerd door een meester uit de kring van Albrecht Dürer, actief tussen het eind van de 15e eeuw en het begin van de 16e eeuw, sterk beïnvloed door de Düreriaanse modellen.
Prachtige initialen, in rood en blauw geschreven door een oude hand.
Eeuwoude band in volledig leer op houten bladen, met een droogdruk met ruitvormige motieven en ornamentale strepen; resten van de originele klemmen, rug vervangen in de zeventiende eeuw door versierd leer. Gebreken en tekenen van slijtage. Binnenin enkele vlekken, oude handschriftelijke aantekeningen maar over het geheel solide en perfect bewaard. aanwezig een volledig-pagina houtsnede vakkundig gerepareerd. Ex Libris. Blz. (2); 22 pp; 590 pp; (2). In oude boeken, met een eeuwenlange geschiedenis, kunnen er enkele imperfecties aanwezig zijn die bij de beschrijving niet altijd worden opgemerkt.

Volledige titel en auteur
Vierde deel der werken van Johannes Gerson, voorheen niet uitgegeven.
Straatsburg, Martin Flach de Jongere via Matthias Schürer, 1502.
Jean Gerson.

Context en Belang
De kern van de zeldzaamheid van deze Vierde pars ligt niet alleen in de filosofische inhoud, maar ook in zijn afwijkende uitgeverlijke positie. De grote drukuitgaven van de werken van Gerson hadden tussen het einde van de veertiende eeuw en de daaropvolgende jaren al een kanon in drie delen vastgesteld, ontworpen en aanvaard als in wezen volledig. Een eerste organische indeling in drie delen wordt gerealiseerd in Bazel in 1489, met een eenduidig project dat het corpus vastlegt in een stabiele en overdraagbare vorm. Dezearchitectuur I–III wordt daarna bevestigd en versterkt in Straatsburg in 1494, altijd in drie delen, met een interne chronologische indeling die de circulatie als zelfstandig blok bevestigt.

In dit kader is de Vierde pars van 1502, expliciet aangeduid als Prius non Impressa, geen eenvoudige typografische hergebruik, maar een late aanhechting: een toegevoegd volume dat is ontstaan om materiaal terug te winnen dat buiten de vorige ordening viel, toen de serie al als gesloten werd waargenomen. Deze structurele breuk verklaart de verzamelingsdynamiek: veel historische verzamelingen bewaren delen I–III zonder IV; talrijke samengestelde banden tonen dispersie; en wanneer het vierde deel als zelfstandig volume in een band uit dezelfde periode overleeft, krijgt het een karakter van exclusieve zeldzaamheid.

Het iconografische apparaat versterkt deze perceptie. De openingshoutsnede, met een sterke symbolische lading en verbonden aan Noordse figuurlijke modellen, fungeert als een narratieve en spirituele drempel, waardoor de eerste pagina verandert in een interpretatief instrument. Het volume wordt zo een knoop tussen moraliteit, conciliarisme en middeleeuwse mystiek, in afwachting van de Reformatie: niet alleen Gerson, maar ook de typografische poging om een tekstuele traditie in bedwang te houden die bedoeld was om te circuleren in beweegbare vormen.

Biografie van de auteur
Jean Gerson werd geboren in 1363 in Gerson-les-Barby en stierf in 1429 in Lyon. Hij was kanselier van de Universiteit van Parijs, theoloog, mysticus en een van de invloedrijkste figuren van de late middeleeuwen in Europa. Zijn werken behandelen de thema's innerlijke spiritualiteit, kerkelijke hervorming, moraliteit, pedagogiek en persoonlijke devotie. Hij speelde een centrale rol in het Concilie van Konstanz en behoorde tot de belangrijkste voorstanders van de superioriteit van de conciliaire vergadering boven het pausdom. Het grootste deel van zijn geschriften circuleerde in manuscriptvorm, met complexe en gelaagde tradities, waardoor elke drukken editie tussen de veertiende en zestiende eeuw een beslissende bouwsteen voor de tekstgeschiedenis vormde.

Drukgeschiedenis en verspreiding
De uitgeverijgeschiedenis van het gersoniaanse corpus illustreert op exemplarische wijze de onderbroken aard van de Vierde pars. Een eerste grote uitgave van de werken in drie delen wordt in 1489 in Bazel gerealiseerd als eenheidsproject, dat een canon I–III vaststelt dat op lange termijn van nut zou zijn. Dit canon wordt in Straatsburg in 1494 opnieuw bevestigd met een nieuwe uitgave, steeds opgebouwd uit drie delen, die het gevoel van volledigheid van het corpus verder versterkt. Pas in 1502 verschijnt de Vierde pars als een zelfstandig volume, gedrukt in Straatsburg en gepresenteerd als materiaal dat voor het eerst gepubliceerd wordt. Zijn late en gescheiden ontstaan bevordert verspreiding, verdeling en discontinuïteit in verzamelingen, en is een van de belangrijkste oorzaken van zijn huidige zeldzaamheid. In 1514 zal de uitgeverij een normatieve hereniging van het corpus proberen, door het vierde deel stevig te integreren in een vierdelige set, maar tegen die tijd was de historische breuk al voltooid.

Bibliografie en Referenties
Geheelkataloog der Wiegendrucke (GW), items met betrekking tot de edities van de Opera van Jean Gerson gedrukt in Bazel in 1489 (Nikolaus Kessler), in Straatsburg in 1494 (Martin Flach) en de Quarta pars prius non impressa gedrukt in Straatsburg in 1502 (Martin Flach der Jüngere voor Matthias Schürer), met typografische beschrijvingen, collaties en inventarisaties van de bekende exemplaren."
Incunabula Short Title Catalogue (ISTC), vermeldingen voor de gersoniaanse late-incunabelen en van het eerste kwart van de zestiende eeuw, met bijzondere verwijzing naar onvolledige edities en redactionele supplementen.
Hain, Ludwig, Repertorium Bibliographicum, vermeldingen gewijd aan Jean Gerson en aan de eerste gedrukte edities van zijn werken, waaronder de Straatsburgse edities van eind veertiende eeuw en begin vijftiende eeuw.
Copinger, Walter A., Aanvulling op Hain’s Repertorium Bibliographicum, integraties en correcties met betrekking tot de Gersonaanse edities en hun typografische toewijzing.
Polain, Marie-Louis, Catalogus van de in de vijftiende eeuw gedrukt boeken uit de bibliotheken van België, met vergelijking van de collatiën en beschrijving van exemplaren bewaard in eigentijdse banden.
Bibliothèque nationale de France, algemene catalogus, aantekeningen bij de uitgaven van de Opera van Jean Gerson, met verwijzingen naar de handschriftelijke traditie en de redactionele geschiedenis van de verschillende delen van het corpus.
Bodleian Library, Oxford, catalogi van incunabula en van theologische cinquecentine, voor de documentatie van edities in drie delen (1489, 1494) en van het Vierde deel uit 1502.
Kristeller, Paul Oskar, Iter Italicum, voor de inventarisatie van de gersoniaanse handschrifttraditie en de verhouding tussen circulerende teksten en de eerste gedrukte edities.
McGuire, Brian P., Jean Gerson and the Last Medieval Reformation, University Park, Pennsylvania State University Press, fundamenteel onderzoek naar de theologische context, het concilieren en de overdracht van de werken van Gerson.
Oberman, Heiko A., The Harvest of Medieval Theology, voor de doctrinaire omlijning van Gerson en zijn receptie tussen de late Middeleeuwen en de vroege Renaissance.
Studie over de Straatsburgse typografische productie tussen de vierde en zestiende eeuw, met bijzondere aandacht voor de werkplaatsen van Martin Flach en Matthias Schürer en hun rol bij de verspreiding van complexe filosofische teksten.
Historische en moderne veilingcatalogi gespecialiseerd in incunabelen en theologische boeken (Duitslands gebied), voor het vaststellen van verschijningen op de markt van de verschillende delen van de Opera van Gerson en voor de vergelijkende beoordeling van de Quarta pars als zelfstandig volume.