Petri Apiani - Cosmographia - 1574

Voor Copernicus, voor Galileo: de kosmografie aan de oorsprong van de moderne wetenschap
Deze anversese editie uit 1574 van de Cosmographia van Pierre Apian, herzien, gecorrigeerd en uitgebreid door Gemma Frisius, is een van de sleutewerken in de opbouw van de moderne wetenschap. Nog voordat de theoretische breuk door het heliocentrisme en de telescopische astronomie werd geïntroduceerd, leert dit boek hoe je de wereld kunt meten: de aarde, de hemel, afstanden, de coördinaten. Hier wordt de wiskundige en geometrische taal gevormd zonder welke de Copernicaanse revolutie en het werk van Galileo ondenkbaar zouden zijn.
De cosmografie stelt geen nieuwe kosmologie voor, maar biedt de conceptuele en operationele instrumenten die haar overstijging mogelijk zullen maken.
marktwaarde
Volledige en goed onderhouden exemplaren van deze editie uit 1574 zijn zeldzaam op de markt. De schattingen variëren sterk afhankelijk van de volledigheid van de volvelles en de aanwezigheid van de gevouwen kaart. Complete en goed bewaarde exemplaren kunnen waarden bereiken tussen 18.000 en 30.000 euro.

FYSIEKE BESCHRIJVING EN TOESTAND
Bindwerk in hergebruikte perkamenten pergamenten. Titelpagina met een houtsnede vignette; ongeveer 110 houtgravures in de tekst, waaronder vignette, geïllustreerde initialen, tabellen en volvelles, waarvan vier met een mobiel systeem; een wereldkaart over dubbele pagina, gereproduceerd op oud papier. Een meestal schone exemplaar, met enkele oude marginale handgeschreven aantekeningen, vlekken en gore. Volledig volume met alle kaarten, maar met drie volvelles opnieuw gemaakt op oud papier. Bij oude boeken, met een meerhonderdjarige geschiedenis, kunnen enkele imperfecties aanwezig zijn, die niet altijd in de beschrijving worden vermeld. Collatie: (4), 64, 3 kaarten, in totaal 135 pagina’s.

Volledige titel en auteur
Cosmographia Petri Apiani, door de medische en wiskundige faculteit van Leuven, vrijgemaakt van alle fouten, uitgebreid en verlicht.
Antverpiae, bij Ioannem Bellerum, 1574.
Auteur: Pierre Apian. Curator en commentator: Gemma Frisius.

Context en Belang
De Cosmographia vormt een van de pijlers van de overgang van de middeleeuwse beschrijvende cosmografie naar de wiskundige wetenschap van de fysieke wereld. Het werk betwijfelt het tolemaïsche systeem niet, maar versterkt de kwantitatieve structuur ervan door het bieden van strikte methoden voor het bepalen van coördinaten, het meten van aardse en hemelse afstanden en de geometrische voorstelling van de ruimte.
Het is precies deze instelling die het wetenschappelijke fundament vormt waarop het heliocentrisme van Nicolaus Copernicus zal worden gebouwd, die de primat van de berekening en de wiskundige structuur van het heelal erfde van de kosmografische traditie van Apianus en Frisius. Op dezelfde manier bereidt het werk de conceptuele wereld voor waarin Galileo Galilei zal opereren: een universum dat nu wordt gezien als meetbaar, kwantificeerbaar, vertaalbaar in cijfers en verhoudingen. In die zin is Cosmographia geen boek dat 'voor' de wetenschappelijke revolutie staat, maar een van de essentiële voorwaarden ervan.

Biografie van de auteur
Pierre Apian (1495–1552) was een Duitse astronoom en wiskundige, hoogleraar aan de Universiteit van Ingolstadt. Zijn werk onderscheidde zich door zijn vermogen om complexe astronomische concepten om te zetten in praktische en didactische instrumenten, waardoor de cosmografie een toegepaste en toegankelijke discipline werd.
Gemma Frisius (1508–1555), Vlaamse arts, wiskundige en cartograaf, gaf les in Leuven en speelde een beslissende rol in de ontwikkeling van de wetenschappelijke cartografie en methoden voor geografische metingen. Hij was de leermeester van Mercator en een centrale figuur in de verspreiding van toegepaste wiskunde in de 16e eeuw.

Drukgeschiedenis en verspreiding
De eerste editie van de Cosmographia verscheen in 1524 en kende een buitengewone literaire populariteit, met talrijke herdrukken en herwerkingen in de loop van de 16e eeuw. De editie van Antwerpen uit 1574, gedrukt door Joannes Bellerus, getuigt van de vitaliteit van de wetenschappelijke traditie in de Zuidelijke Nederlanden en de voortdurende Europese vraag naar rigoureuze en actuele cosmografische teksten, bestemd voor geleerden, zeevaarders en wiskundigen.

Biografie van de auteur
Pierre Apian (1495–1552), Duitse astronoom en wiskundige, was een van de eerste die wetenschappelijke strengheid en didactische helderheid combineerde in de kosmografische divulgatie. Als professor in Ingolstadt onderscheidde hij zich door zijn studies over praktische astronomie, cartografie en geografische metingen, en liet hij een blijvende indruk achter op de wetenschappelijke cultuur van de 16e eeuw.
Gemma Frisius (1508–1555), medicus, wiskundige en cartograaf uit de Vlamingen, was een van de meest briljante geesten van zijn tijd. Hij gaf les in Leuven en droeg in belangrijke mate bij aan de ontwikkeling van de cartografische triangulatie en de verspreiding van de nieuwe toegepaste wiskundige wetenschappen.

Drukgeschiedenis en verspreiding
De eerste editie van de Cosmographia verscheen in 1524 en wordt beschouwd als het eerste gedrukt boek met geïntegreerde mobiele systemen. Het werk kende een buitengewoon succes, met tientallen edities in de loop van de 16e eeuw, gepubliceerd in verschillende Europese steden. De editie van Antwerpen uit 1574, gedrukt door Joannes Bellerus, weerspiegelt de hoge typografische kwaliteit van de Zuidelijke Nederlanden en de voortdurende vraag naar wetenschappelijke teksten die actueel en operationeel zijn.

Bibliografie en Referenties
Adams, H.M., Catalogus van boeken gedrukt op het continent van Europa, 1501–1600, Cambridge, A-974.
Apianus, Petrus, Cosmographicus liber, Landshut, 1524 (editio princeps).
Bosse, A., De boeken met bewegende figuren uit de 16e eeuw, Parijs, 1970.
Dekker, E., Het Ptolemeïsche universum illustreren: volvelles en kosmografie in de zestiende eeuw, in Imago Mundi, vol. 59.
Houzeau, J.-C. – Lancaster, A., Algemene bibliografie van de astronomie, Brussel, 1887–1889, n. 1543.
Koeman, C., Atlantes Neerlandici, Amsterdam, dl. I.
Karrow, R., Mapmakers of the Sixteenth Century and Their Maps, Chicago, 1993.
Lindberg, D.C., The Beginnings of Western Science, Chicago, hoofdstuk over renaissance cosmografie.
McLean, M., De cosmographia van Apianus en Frisius: Een studie in vroege wetenschappelijke publicatie, Londen, 2007.
Sabin, J., A Dictionary of Books Relating to America, New York, vol. I, n. 1730.
Shirley, R., De Kaart van de Wereld: Vroege Gedrukte Wereldkaarten 1472–1700, Londen, 1983.
Snyder, J.P., Het vlakmaken van de aarde: Tweeduizend jaar kaartprojecties, Chicago, sez. su Gemma Frisius.
Thorndike, L., Geschiedenis van magie en experimentele wetenschap, dl. V, New York, 1941.
Van Ortroy, F., Bibliografie van Gemma Frisius, Brussel, 1898.
Voelkel, J.R., Johannes Kepler en de nieuwe astronomie, Oxford, voor de wetenschappelijke en instrumentele context.
Zinner, E., Geschichte und Bibliographie der astronomischen Literatur in Deutschland, München, 1941.