Guillaume Postel - De Orbis Terrae Concordia - 1544

De orbis terrae concordia behoort tot de vroegste gedrukte blauwdrukken voor een universele religie — een weloverwogen programma dat de Qurʾān van begin tot eind leest en vreedzame verzoening uitbreidt over recht, taal en de pas ontdekte Amerika’s.

MOUSEION curatornotitie:

“Een renaissancetijdse poging tot wereldvorming: Postel verenigt filologie, recht en theologie in een enkel instrument voor vrede, gedrukt door dezelfde winkel die zojuist de Qurʾān in type had gezet. Het resultaat is een funderend artefact van religieus vergelijkend denken—ambitieus, disruptief en nog steeds actueel.”

DE VOLUME

Guillaume Postel. De orbis terrae concordia libri quattuor. [Basel: Johann Oporinus], 1544. Klein folio. Eerste volledige editie—Parijs had in 1543 slechts Boek I uitgegeven. Collatie zoals gebruikelijk: [4] ff., 447 p. (foutief genummerd als 427), laatste blad leeg; signaturen [α] a–2n 2o. Hedendaags paneelblindgestempeld kalfsleder met twee sets initialen op de bovenkaf ("P-T-B" en "I-M-M"), opnieuw geslagen in kalfsleder; verspreide vroege marginalia. Referenties: VD16 P 4481; Adams P 2020.



Voortgebracht in het kielzog van interconfessionele oorlogen en nieuwe geografieën, bundelt deze eerste volledige editie Concordia vier boeken tot één architectuur van verzoening:

Boek I zet de leerstellingen van het christendom uiteen 'rationibus philosophicis', en legt een rationele basis voor het geloof.
Boek II vertelt het leven van Muḥammad en onderzoekt de Koran van begin tot eind ter vergelijking en beoordeling — ondenkbaar zonder de filologische bronnen die Postel heeft geholpen te normaliseren in Frankrijk. Boek III wijst aan wat gemeenschappelijk is voor de hele wereld, zowel in menselijke als in goddelijke wetten, de ruggengraad van de civiele orde over tradities heen.
Boek IV vraagt hoe, sine seditione, volken tot de waarheid gewonnen kunnen worden—door beleid, pedagogiek en overtuiging.

Postels project culminates in a workable politics of peace: in Boeken III–IV identificeert hij wat alle volkeren delen in zowel menselijke als goddelijke wet—en beschrijft vervolgens de vreedzame kunsten waarmee zij door middel van educatie, beleid en weloverwogen beroep tot de waarheid kunnen worden geleid. Concord, in zijn plan, moet worden bereikt door overtuiging in plaats van dwang.

Zoals recent onderzoek benadrukt, is Postels universalisme niet louter irenisme; het smeedt taalkundige en juridische eenheden aan zijn theologie vast. In Concordia verheerlijkt hij Hebreeuws als de eerste en universele taal—een filologische mythe die ter dienst staat van politieke-religieuze eenheid—waarbij hij zijn programma afstemt op het ideaal van een universele monarchie (thema’s die hij verder zou uitwerken). De Basel-uitgave telt mee. Oporinus, die Biblianders Latijnse Qurʾān in 1543 heeft uitgebracht (sommige exemplaren met Luthers prefatiewaarschuwing om de islam te bestuderen ter refutatie), positioneerde Basel als Europa’s veiligste drukpers voor hoog-risico vergelijkende religie; Concordia is zijn logische vervolg in reikwijdte en ambitie.

Voor privé- of institutionele bibliotheken die vroege tolerantie en interreligieuze narratieven opbouwen, of het eerste wetenschappelijke contact van Europa met de islam in kaart brengen, is Concordia fundamenteel en materieel welsprekend.

Ten slotte reikt de wereldwijde kompas van het boek verder dan de Middellandse Zee en de Levant naar de pas ontdekte Amerika: in de latere bladzijden (pp. 350–353) wendt Postel zich expliciet tot de volkeren van de Nieuwe Wereld, zodat hij hun onderrichting en opname in een gemeenschappelijke christelijke civiele orde bepleit — bewijs dat zijn voorgestelde orbis geografisch en juridisch niet minder zijn dan doctrinair.


Geselecteerde citaten:

Postel aan de lezer (titel en prefacio blad): dit boek is “vol met talrijke lessen en vroomheid”—niets nuttigers kon verschijnen “in deze onrustige tijden.”

Marion L. Kuntz : “Postel behoorde tot de eersten die de noodzaak van een universele religie en een universele staat uitsprak.”

G. J. Toomer (Oxford): Postel verdient, als iemand, om de vader van de Arabistiek in Frankrijk genoemd te worden.

Ewa Łukaszyk: Postel was een “theoreticus van de universële monarchie,” geobsedeerd door eenheid op elk niveau van het menselijk leven.

HERKOMST:

Hedendaagse blindgestempelde varkenshuid, bovenkaft met de initialen “P-T-B” en “I-M-M”; dezelfde paren komen in inkt voor aan de onderkant van de titel, enkele vroege marginalia aanwezig.

Staatrapport

Titel met marginale reparaties; [α]2–3 bovenhoek getekend/kans gescheurd (enige tekst uit manuscript aangeleverd); a1–4 kleine wormgangen; b2 korte scheur zonder verlies; 2D6 klein gaatje dat enkele letters aantast; kleine wormsporen langs de binnenmarge aan het eind; laatste blad vastgezet; vlekken en waterschade; opnieuw gebonden; naad van het voorplat gebarsten maar houdt stand.
Binding bevlekt en versleten.
Een volledig, bruikbaar exemplaar in hedendaagse verschijning—eerlijk, leesbaar en verzamelbaar.

EXTRA INFORMATIE:

Een eerste complete editie die vroege vergelijkende religie leesbaar maakt in druk; een Basels Oporinus-boek direct naast de eerste gedrukt Latijnse Koran geplaatst; een programmatische theologie die islam tekstueel behandelt en pleit voor vreedzaam overtuigen; en een eigentijdse binding met onderscheidende initialen en vroege lezersmarkeringen—plus het eigen verklaarde nut van het boek 'in deze onrustige tijden'.

Contextopmerking (Cusa tot Postel). Vijftiende-eeuwse voorlopers zoals Nicolaas van Cusa in De pace fidei (1453) stellen vrede tussen religies voor; Postel is een van de eersten die zo'n vrede in de praktijk omzet in een gedrukt vierledig programma dat zich richt op leer, recht en beleid, en dit doet met een duurzame, tekstuele betrokkenheid bij de Qurʾān.