La Croix - Geographie Universele - 1717

TRA TERRE EN STERREN, KAARTEN, SFEEREN EN HERINNERING: DE VOLGORDE VAN HET UNIVERSUM
Opera verrassend ambitieus, La Nouvelle methode pour aprendre la geographie universele door A. Pherotee La Croix plaatst zich volledig in de traditie van de Franse pedagogische geografie van de zeventiende en achttiende eeuw, maar vergroot haar horizon tot het transformeren van een schoolhandboek in een kleine kosmografische encyclopedie. In eenhandzaam formaat, bedoeld voor studenten en niet-specialistische lezers, ordent het werk de geografische kennis volgens een progressieve, heldere en systematische methode, gebaseerd op de balans tussen tekst en beeld. De vele gevouwen platen, waaronder aardse kaarten, wereldkaarten en hemelse kaarten, spelen geen ornamentale rol maar een structurele: ze zijn mnemonische hulpmiddelen, visuele leerapparatuur en tegelijk objecten van verwondering. Het boek wordt zo een theater van de wereld in miniatuur, waar de Aarde en de hemel teruggebracht worden tot een leesbaar, classificeerbaar en onderwijzbaar ordeningsmodel.
MARKTWAARD
Volledige serie in vijf delen is tegenwoordig zeldzaam en gezocht, vooral als alle gevouwen platen intact zijn, aangezien ze vaak raken of ontbreken. Onvolledige exemplaren, zoals het huidige (4 van 5 delen), behouden toch een aanzienlijke verzamelwaarde vanwege de iconografische kwaliteit van de gravures en de samenhang van de gehele uitgave. Onder vergelijkbare omstandigheden ligt de marktwaarde indicatief tussen circa 500 en 700 euro, met gevoelige schommelingen afhankelijk van de staat van de banden, de frisheid van de kaarten, de daadwerkelijke volledigheid van de platen en de structurele soliditeit van de volumes. Complete en goed bewaarde kupples kunnen deze schattingen aanzienlijk overtreffen.

FYSIEKE BESCHRIJVING EN CONDITE
Vier van de vijf volumes. Gelijktijdige band in vol leer, ruggen met goudornamenten met titel, decoratieve vakken en rode spatten aan de randen. Voorpagina’s gedrukt in rood en zwart. Totaal 49 kopergravures, waarvan vele meerdere keren gevouwen; bijzonder dieper in het oog springend zijn de hemelse kaarten en de wereldkaart, die de meest spectaculaire iconografische kern van het werk vormen. Kaarten met enkele verkleuringen, sporadische scheuren en slijtage aan de band; sommige kaarten gedeeltelijk los. Over het geheel een solide structuur maar met gebruikssporen die overeenkomen met de leeftijd en de didactische functie van het volume. Pp. 14nn; 402; 6nn; (2). (2); 2nn; 422; 10nn; (2). (2); 2nn; 490; 6nn; (2). (2); 2nn, 436; (2).
In oude boeken, met een pluricentenariogeschiedenis, kunnen enkele imperfecties voorkomen, die niet altijd in de beschrijving worden opgevat.

VOLLEDIGE TITUUR EN AUTEUR
Nouvelle methode pour apprendre la geographie universele.
Lyon, Chez Jacques Lions & Louis Bruyset, 1717.
A. Pherotee La Croix.

CONTEX EN BETEKENIS
La Nouvelle methode maakt deel uit van de traditie van werken bedoeld voor progressieve geografieonderwijs, wijdverspreid in Frankrijk tussen de zeventiende en achttiende eeuw in een context van toenemend geletterdheid en hervormingen van onderwijsprogramma’s. De door La Croix gebruikte methode privilegieert duidelijkheid van uiteenzetting, systematische onderverdeling per continenten, rijken en provincies, en de voortdurende integratie van tekstuele beschrijving en grafische voorstelling. Cartografie is geen eenvoudige illustratieve ondersteuning maar een pedagogisch hulpmiddel: kaarten fungeren als visuele schema’s die namen, grenzen en ruimtelijke relaties in het geheugen verankeren. De opname van hemel- of kaarten en een wereldbol toont een nog eenheidelijk begrip van geografische en kosmografische kennis, waarin de beschrijving van de Aarde verweven is met de structuur van de hemel, volgens een traditie die wortels heeft in Aristotelische en Tolamaeïsche kosmologie, zij het bijgewerkt met moderne kennis. Het werk vormt daarmee een significante overgangsfase tussen de erudiete geografie van monumentale atlassen en de schoolhandboeken voor een breder publiek.

BIOGRAFIE VAN DE AUTEUR
A. Pherotee La Croix was actief in Frankrijk van eind zeventiende tot begin achttiende eeuw als samensteller en verspreider van geografische en pedagogische teksten. Zijn werken kenmerken zich door een systematisch en didactisch doel: gegeveren die traditioneel vooren specialistisch was toegankelijk maken, door het ordered te brengen in een heldere, progressieve en geheugenvolle vorm. In een tijd waarin geografie een centrale rol speelde in de vorming van de administratieve en commerciële elites, droeg La Croix bij aan de verspreiding van wendbare maar conceptueel gestructureerde handleidingen die grote kennisgebieden konden samenvatten.

BIOGRAFIE VAN ASTRONOMIARA
Aristoteles werd geboren in Stagira in 384 v.Chr. en stierf in Chalkis in 322 v.Chr. Filosoof en wetenschapper uit de antieke wereld, ontwikkelde hij een encyclopedische visie op kennis die de geografie, kosmologie en natuurwetenschappen tot aan de moderne tijd diep beïnvloade. Zijn voorstelling van het heelal als een ordelijk, hiërarchisch en kenbaar systeem verschafte eeuwenlang de theoretische ruggengraat voor de voorstelling van de wereld. Ook in de geografische handboeken van de vroege achttiende eeuw blijft de echo van dit idee van universele orde bestaan, waardoor de beschrijving van de Aarde onderdeel wordt van een ruimere kosmische architectuur.

PRINTING HISTORY AND CIRCULATION
In Lyon gedrukt in 1717 door Jacques Lions en Louis Bruyset; het werk werd in meerdere volumes opgezet om geleidelijk en modulair leren te bevorderen. Het compacte formaat voldeed aan praktische behoeften: handzaamheid, draagbaarheid en relatief lage kosten ten opzichte van grote folio-atlassen. De didactische oplagen, vaak intensief gebruikt in het schoolleven, verklaren de huidige zeldzaamheid van complete en goed bewaarde series. De gevouwen platen, een kenmerk van de uitgave, blijken vaak ontbrekend of beschadigd, waardoor exemplaren die ze volledig bewaren extra waarde krijgen.

BIBLIOGRAPHIE EN VERWIJZINGEN
ICCU/OPAC SBN: editie uit Lyon, 1717, records te verifiëren met nauwkeurige collation en aantal platen
BnF, Catalogue général, notices betreffende Pherotee La Croix en Lyonese edities van Bruyset (eerste helft XVIIIe eeuw)
WorldCat, Nouvelle methode pour apprendre la géographie universelle, Lyon, 1717, registraties van exemplaren in Europese bibliotheken
Pastoureau, Mireille, Les atlas français XVIe–XVIIIe siècle, Paris, Bibliothèque nationale, secties gewijd aan didactische cartografische productie
Shirley, Rodney W., The Mapping of the World, London, 1983, over de context van de wereldkaarten en hemelkaarten gegraveerd tussen XVII en XVIIIe eeuw
Koeman, C., Atlantes Neerlandici, voor het kader van vergelijkende productie van Europese cartografie uit dezelfde periode
Skelton, R. A., Decorative Printed Maps of the 15th to 18th Centuries, London, 1952, voor de iconografische inpassing van hemelkaarten en wereldkaarten voor didactisch gebruik