bijl - stenen bijl - shipibo, Ashaninka - Peru

Steenbijl uit het Ucayali-gebied van Peru

Ik heb de drie steenbijlen tijdens een reis naar het Ucayali-gebied in het jaar 1980 van de Indianen ontvangen.

Om de herkomst en de ouderdom van de steenbijlen te bepalen, is een combinatie van typologie (vormvergelijking), materiaalanalyse en vooral de vindcontext cruciaal.

1. De bepaling aan de hand van kenmerken
Specialisten gebruiken 'leitvormen' om de ouderdom te benaderen:
• Beschrijving: De bijl is plat, eerder rond en aan een kwart van het omtrek plat, zeer smal en keilvormig geslepen. Hij is donkergrijs en zeer glad. De kleur spreekt sterk voor Andesiet – een vulkanisch gesteente dat in de Andes wijdverspreid is en zich uitstekend laat polijsten. De combinatie van het materiaal, de 7 cm grootte en de zij-inhammen maakt een herkomst uit het precolumbiaanse Zuid-Amerika (Peru/Ecuador) extreem waarschijnlijk.
• Aan de tegenoverliggende zijde van de snijtoppervlak is hij ingekerpt om aan een houten greep bevestigd te worden. De inkepingen zijn technisch gezien een verdere ontwikkeling, omdat ze het wegglijden in de steel voorkwamen – een principe dat in Europa (waar men eerder gaten boorde of de kling in het hout liet lopen) zelden voor stenen bijlen werd gebruikt.
• Oppervlakte-check: Onder de vergrootglas zijn kleine, lichte kristallen zichtbaar in de donkergrijze steen, dus het is met zekerheid Andesiet, het typische bouwmateriaal van de Inca’s. Dat en de herkomst passen geografisch en historisch perfect samen! Het Ucayali-gebied ligt in het Peruaanse Amazonebekken. Het gaat hoogstwaarschijnlijk om een werktuig van de inheems daar aanwezige groepen (Asháninka).
Toepassing van jouw vondst:
• Cultuur: Het hoeft niet per se ‘Inca’ (hoogland) te zijn. De volkeren van de Amazonevloedvlakte gebruikten deze steenbijlen vaak over eeuwen heen. Men noemt ze daar vaak 'Hacha de piedra'.
• Materiaal & stijl: Het donkergrijze, glanzende gesteente werd vaak via handelsroutes uit de randen van de Andes naar het oerwoud gebracht, aangezien er in de laaglanden nauwelijks hard gesteente is. De zij-inkepingen zijn typerend voor de schachtmethode in het Amazonengebied: de bijl werd tussen twee houten rails geklemd en stevig met lianen of katoenbanden omwikkeld.
• Tijdsperiode: In 1980 was de steen al ‘oud’. Dergelijke bijlen werden in het Ucayali-gebied vaak bij veldwerk gevonden en als erfstukken of geluksbrengers bewaard, aangezien ze tegen die tijd al door stalen bijlen waren vervangen. Het kan goed zijn dat het stuk meerdere honderden jaren oud is (late neolithische periode van de regio tot koloniale tijd).
Betekenis van de vondst:
Aangezien ik deze vondst heb verkregen vóór de invoering van strengere internationale beschermingsverdragen (zoals de aanscherping van de Kulturgutschutzgesetz in 2016), is privébezit in Duitsland geen probleem, zolang het als persoonlijk reisgeschenk is gedocumenteerd.

• Dokumentatie: De geschiedenis (vindplaats in 1980, in het Ucayali) is in een dagboek vastgelegd en dient als bewijs. Dat is voor de historische waarde vaak belangrijker dan het object zelf
In de regio Ucayali is het steenbijltje niet alleen een werktuig, maar een voorwerp vol symboliek. 1. De schachtwerking (Hoe het werd vastgehouden)
Aangezien de mensen in het Amazonebekken geen hard staal hadden om gaten te boren, maakten ze gebruik van de inkepingen die men aan de bijl ziet:
• Het 'Sandwich'-handvat: Een houtvrij stuk hardhout werd aan één eind gespleten. De steenas werd in deze spleet geschoven, waarbij de inkepingen als ‘zit’ dienst deden, zodat de steen niet naar voren schoof.
• Bundeling: Met plantvezels (meestal palmbast) of handgesponnen katoen werd het houten handvat boven en onder de inkepingen extreem stevig omwikkeld.
• Fixering: Vaak werd alles verzegeld met zwarte bijenhars of boomhars (vergelijkbaar met berkenpek) om de binding waterdicht en maximaal vast te maken.

2. De mythe: De 'Donnersteine' (Piedras de Rayo)
De inboorlingen in de laaglanden (zoals de Shipibo) vonden deze bijlen vaak na zware regenval in de bodem, wanneer de aarde wegspoelde. Aangezien zij al generaties lang met metaal werkten, werd de kennis over steenbewerking vaak mystiek gechloroofd:
• Uit de hemel gevallen: Men geloofde dat deze stenen bliksemstenen waren die in de aarde sloegen en daar in steen veranderden.
• Beschermingsbezit: Een dergelijke bijl in huis hebben zou het huis beschermen tegen een hernieuwde blikseminslag (naar het spreekwoord: ‘De bliksem slaat nooit twee keer op dezelfde plek’).
• Genezing: In de traditionele geneeskunde werden deze gladde stenen soms gebruikt om pijnlijke lichaamsdelen mee te strijken, omdat men ze de zuivere energie van de hemel toeschreven.

3. Een 'stom' getuigenis
Dat de bijl zo symmetrisch en glad is, toont aan dat hij voor iemand zeer waardevol was. In de Amazonevloedvlakte is nauwelijks natuurlijk gesteente – elke steen moest honderden kilometers uit de Andes worden aangevoerd. De bijl was dus een echt luxegoed.

4. Bepaling van waarde en cultuur
Om de waarde en de exacte culturele herkomst te preciseren:
Bepaling van cultuur
• Stijlvergelijking: In het Ucayali-gebied is de Shipibo-Conibo-cultuur (Pano-taalgroep) het meest waarschijnlijk. Hun voorouders (de Cumancaya-traditie, circa 800–1600 n. Chr.) vervaardigden deze symmetrical steenbijlen.
• Materiaalproef: Het is Andesiet. Doordat dit gesteente in de jungle niet voorkomt, is de bijl bewijs van vroege langeafstandshandel met de Andische volkeren.
Waardebepaling
• Ideële waarde: Als geschenk van inheemse mensen uit 1980 is de historische en persoonlijke waarde het hoogst. De documentatie van de reis is hierin het belangrijkste ‘certificaat’.
• Marktwaarde: Op de kunstmarkt worden dergelijke authentieke precolumbiaanse steenbijlen, afhankelijk van staat en herkomst (provenance), vaak tussen de 100 en 400 euro gehandeld.
Een kleine tip: Bewaar de bijl samen met een notitie over de reis uit 1980. Voor verzamelaars en musea is het verhaal van hoe een object uit het oerwoud kwam vaak net zo waardevol als de steen zelf.