AAA-kwaliteit lapis lazuli Vrije vorm- 1036 g - (2)

Lapis lazuli (UK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; US: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) is een metamorfe rots met diepe blauwe kleur die als halfedelsteen wordt gebruikt en al sinds de oudheid wordt gewaardeerd om zijn intensely blauwe kleur. De naam is afgeleid van het Perzische woord voor de edelsteen, lāžward,[1] en dient als wortel voor het woord “blauw” in verschillende talen, waaronder Spaans en Portugees azul en het Engels azure. Lapis lazuli is een rots die voornamelijk uit de mineralen lazuriet, pyriet en calciet bestaat. Reeds in de zevende millennium v.Chr. werd het gedolven in de sar-i Sang-mijnen,[2] in Shortugai, en in andere mijnen in de provincie Badakhshan, in het hedendaagse noordoosten van Afghanistan.[3] Artefacten van lapis lazuli, gedateerd op 7570 v.Chr., zijn gevonden in Bhirrana, wat de oudste site is van de Indusbeschaving.[4] Lapis werd hooglijk gewaardeerd door de Induscivilisatie (3300–1900 v.Chr.).[4][5][6] Lapis-lazuliparels zijn gevonden in neolithische graven te Mehrgarh, in de Kaukasus en tot in Mauritanië.[7] Het is gebruikt in het funeraire masker van Tutankhoton (1341–1323 v.Chr.).[8]

Aan het einde van de Middeleeuwen begon Europa lapis lazuli te importeren om dit tot poeder te malen en ultramarijn pigment te produceren. Ultramarijn werd gebruikt door enkele van de belangrijkste kunstenaars uit de Renaissance en de Barok, waaronder Masaccio, Perugino, Ticiāno en Vermeer; het werd vaak gereserveerd voor de kleding van de centrale figuren in hun schilderijen, met name van de Maagd Maria. Ultramarijn is ook teruggevonden in het tandplak van kloosterzusters en middeleeuwse scriben, mogelijk door het aflikken van penselen bij de productie van teksten en manuscripten.[9]

Stadia
Opgravingen te Tepe Gawra duiden erop dat lapis lazuli circa in de late Ubaïd-periode in Meso-America werd geïntroduceerd, circa 4900–4000 v.Chr.[10] Een traditionele uitleg beweerde dat lapis lazuli werd mijnbouwd ongeveer 1500 mijl ten oosten – in Badakhshan. Inderdaad, het Perzisch لاژورد lāžavard/lāževard, ook geschreven كما لاجورد lājevard, wordt algemeen geïnterpreteerd als afkomstig uit een lokaal toponiem.

Uit het Perzisch is het Arabisch لازورد lāzaward de etymologische bron voor zowel het Engelse azure (via het oude Frans azur) als voor het middeleeuwse Latijn lazulum, dat de betekenis kreeg van 'hemel' of 'paradijs'. Om ambiguïteit te voorkomen, werd lapis lazulī (“steen van lazulum”) gebruikt om naar de steen zelf te verwijzen, en dit is uiteindelijk de term geworden in Middle English.[11] Lazulum is etymologisch gerelateerd aan de kleur blauw, en fungeert als de wortel van het woord blue in verschillende talen, waaronder Spaans en Portugees azul.[11][12]

De mijnen in het noordoosten van Afghanistan blijven een belangrijke bron van lapis lazuli. Significante hoeveelheden worden ook gedolven in mijnen ten westen van het Baikal-meer in Rusland, en in de Andes in Chili, wat de bron is die de Inca‑beschaving gebruikte om voorwerpen en sieraden te snijden. Kleinere hoeveelheden komen uit Pakistan, Italië, Mongolië, de Verenigde Staten en Canada.[13]

Wetenschap en toepassingen
Samenstelling
De belangrijkste minerale component van lapis lazuli is lazuriet[14] (van 25% tot 40%),[citation needed] een blauw silicaatmineraal uit de sodalietfamilie, met de formule Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Het grootste deel van de lapis lazuli bevat ook calciet (wit) en pyriet (geel metaalachtig). Sommige monsters lapis lazuli bevatten augiet, dis lithliede, enstatiet, mica, hauyniet, harnblenda, nosean en löllingiet, rijk aan zwavel.

Lapis lazuli komt meestal voor in kristallijn marmer als gevolg van contactmetamorfose.

Kleur

De intense blauwe kleur wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van het tri-sulfide anion S•−3 in het kristal.[16] De aanwezigheid van disulfide-radicalen (S•−2) en tetrasulfide (S•−4) kan de kleur naar geel of rood verschuiven, respectievelijk.[17] Deze radicale anionen vervangen de chloride-anionen in de structuur van sodaliet.[18] Het radicale anion S•−3 vertoont een zichtbaar absorptieband in het bereik van 595–620 nm met hoge molaire absorptiviteit, wat de levendige blauwe kleur bepaalt.

Bronnen
Lapis lazuli komt voor in arenieten in de vallei van de Kokcha-rivier, Badakhshan-provincie, in het noordoosten van Afghanistan, waar de Sar-i Sang-mijnen voor meer dan 6.000 jaar werden bewerkt.[20] Afghanistan was de bron van lapis voor de oude Persian, Egyptische en Mesopotamische beschavingen, evenals voor de later Grieken en Romeinen. De oude Egyptenaren kregen het materiaal via handelsroutes met de Mesopotamiërs, als onderdeel van de relaties tussen Egypte en Mesopotamië en uit het oude Ethiopië. Tijdens het hoogtepunt van de Induscivilisatie, circa 2000 v.Chr., werd de Harappiaanse kolonie, nu bekend als Shortugai, nabij de lapismijnen gesticht.

Naast de Afghaanse vindplaatsen wordt lapis lazuli ook gedolven in de Andes (bij Ovalle, Chili); en ten westen van het Baikalmeer in Siberië, Rusland, nabij de lazuriet-afzetting van Tultui. Het wordt ook in matige hoeveelheden gedolven in Angola, Argentinië, Burma, Ethiopië, Pakistan.