AAA-kwaliteit lapis lazuli Vrije vorm- 1303 g - (2)

Lapis lazuli (UK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; US: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) is een metamorfische steen met een diepe blauwe kleur die wordt gebruikt als halfedelsteen, gewaardeerd sinds de oudheid om zijn intensige kleur. De naam komt van het Perzische woord voor de edelsteen, lāžward,[1] en dient als wortel voor het woord “blauw” in verschillende talen, waaronder Spaans en Portugees azul en Engels azure. Lapis lazuli is een gesteente dat voornamelijk bestaat uit de mineralen lazuriet, pyriet en calciet. Reeds in de zevende millenniumpiek werd het gedolven in de mijnen van Sar-i Sang,[2] in Shortugai, en in andere mijndistricten in de provincie Badakhshan, in het huidige noordoosten van Afghanistan.[3] Artefacten van lapis lazuli, gedateerd op 7570 v.Chr., zijn gevonden in Bhirrana, het oudste site van de Indusbeschaving.[4] Lapis werd zeer gewaardeerd door de Indusbeschaving (3300–1900 v.Chr.).[4][5][6] Parelmoeren van lapis lazuli zijn gevonden in neolithische graven in Mehrgarh, in de Kaukasus en tot in Mauritanië.[7] Het is gebruikt in het funerair masker van Toetanchamon (1341–1323 v.Chr.).[8]

Aan het einde van de middeleeuwen begon Europa lapis lazuli te importeren om het fijn te malen tot pigment ultramarijn. Ultramarijn werd gebruikt door enkele van de belangrijkste kunstenaars uit de Renaissance en de Barok, waaronder Masaccio, Perugino, Titiaan en Vermeer; het werd vaak voorbehouden aan de kleding van de centrale figuren in hun schilderijen, met name aan de Maagd Maria. Ultramarijn is ook aangetroffen in tandsteen van zusters en middeleeuwse schriftgeleerden, mogelijk door het likken van penselen tijdens de productie van teksten en manuscripten uit de middeleeuwen.[9]

Geschiedenis
De opgravingen van Tepe Gawra geven aan dat lapis lazuli in Mesopotamië werd geïntroduceerd in de late Ubaïd-periode, circa 4900–4000 v.Chr.[10] Een traditionele opvatting hield in dat lapis lazuli werd gewonnen op ongeveer 1.500 mijl naar het oosten – in Badakhshan. Inderdaad wordt het Perzische لاژورد lāžavard/lāževard, ook geschreven لاجورد lājevard, algemeen geïnterpreteerd als afkomstig uit een plaatselijke toponiem.

Uit het Perzisch is het Arabisch لازورد lāzaward de etymologische bron voor zowel het Engelse woord azure (via het Oudfranse azur) als voor het middeleeuwse Latijn lazulum, dat overging op de betekenis 'hemel' of 'paradijs'. Om ambiguïteit te vermijden, werd lapis lazulī (“steen van lazul) gebruikt om naar de steen zelf te verwijzen, en zo uiteindelijk in het Middle English geïmporteerd. Lazulum is etymologisch gerelateerd aan de kleur blue en dient als wortel voor het woord blue in verschillende talen, waaronder Spaans en Portugees azul.[11][12]

De mijnen in Noordoost Afghanistan blijven een belangrijke bron van lapis lazuli. Ook uit mijnen ten westen van het Baikalmeer in Rusland, en in de Andes in Chili wordt aanzienlijk gewonnen, wat de bron is die de Inca gebruikten om voorwerpen en juwelen te snijden. Kleinere hoeveelheden komen uit Pakistan, Italië, Mongolië, de Verenigde Staten en Canada.[13]

Wetenschap en toepassingen
Samenstelling
Het belangrijkste minerale bestanddeel van lapis lazuli is lazuriet[14] (van 25% tot 40%),[citatie nodig] een blauw silicaatmineraal uit de sodalietfamilie, met formule Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Het grootste deel van lapis lazuli bevat ook calciet (wit) en pyriet (goudgeel metaalschicht). Sommige lapis lazuli monsters bevatten augiet, diospide, enstatiet, mica, hauyniet, hornblenda, nosean en löllingite, rijk aan zwavel.

Lapis lazuli verschijnt doorgaans als kristallijn marmer als gevolg van contactmetamorfose.

Kleur

De intense blauwe kleur komt door de aanwezigheid van de driedradikale anion S3− in het kristal.[16] De aanwezigheid van disulfide-radicalen (S2−) en tetrasulfide-radicalen (S4−) kan de kleur naar respectievelijk geel of rood verschuiven.[17] Deze radicale aniones vervangen de chloride-aniones in de structuur van sodaliet.[18] Het radicalaire anion S3− vertoont een zichtbare absorptieband in het bereik van 595–620 nm met hoge molaire absorptiviteit, wat de levendige blauwe kleur bepaalt.

Bronnen
Lapis lazuli komt voor in zijn aanwezigheid in zandsteen in de vallei van de Kokcha-rivier, provincie Badakhshan, in het noordoosten van Afghanistan, waar de Sar-i Sang-mijnen al meer dan 6.000 jaar bewerkt worden.[20] Afghanistan was de bron van lapis voor de oude Perzische, Egyptische en Mesopotamische beschavingen, alsook voor de volgende Grieken en Romeinen. De Oude Egyptenaren verkregen het materiaal via uitwisselingen met de Mesopotamiërs, als onderdeel van de betrekkingen tussen Egypte en Mesopotamië en uit het oude Ethiopië. In de hoogtijd van de Indusbeschaving, circa 2000 v.Chr., werd de Harappan-kolonie, nu Shortugai genoemd, nabij de lapis-mijnen opgericht.[7]

Naast de Afghaanse pitte worden ook lappen lazuli uit de Andes (rond Ovalle, Chili) gedolven; en ten westen van het Baikalmeer in Siberië, Rusland, nabij de vindplaats van Tultui lazuriet. Ook in beperkte mate ontgonnen in Angola, Argentinië, Burma, Ethiopië, Pakistan