Lapislazuli bal Gepolijste - Breedte: 110 mm- 1733 g - (1)

Lapis lazuli (VK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; VS: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) is een donkerblauwe metamorfische rots die wordt gebruikt als een halfedelsteen en die sinds de oudheid wordt gekoesterd om zijn intense kleur. De naam komt van het Perzische woord voor de edelsteen, lāžward,[1] en dient als wortel voor het woord voor “blauw” in verschillende talen, waaronder Spaans en Portugees azul en Engels azure. Lapis lazuli is een rots die voornamelijk bestaat uit de mineralen lazuriet, pyriet en calciet. Al zo vroeg als de 7e millenniumpvoor Christus werd lapis lazuli gedolven in de Sar-i Sang-mijnen,[2] in Shortugai en in andere mijnen in de Badakhshan-provincie in het moderne noordoosten van Afghanistan.[3] Lapis lazuli-artefacten, gedateerd op 7570 v.Chr., zijn gevonden in Bhirrana, wat de oudste site van de Indusbeschaving is.[4] Lapis werd hooglijk gewaardeerd door de Indusbeschaving (3300–1900 v.Chr.).[4][5][6] Lapis-kralen zijn aangetroffen in neolithische begrafenissen in Mehrgarh, de Kaukasus en zo ver als Mauritanië.[7] Het werd gebruikt in het begrafenis masker van Tutankamon (1341–1323 v.Chr.).[8]

Tegen het einde van de Middeleeuwen begon Europa lapis lazuli te importeren om het tot poeder te malen en ultramarijn pigment te maken. Ultramarijn werd gebruikt door enkele van de belangrijkste kunstenaars van de Renaissance en Barok, waaronder Masaccio, Perugino, Titian en Vermeer; het werd vaak gereserveerd voor de kleding van de centrale figuren in hun schilderijen, met name de Heilige Maagd Maria. Ultramarijn is ook aangetroffen in het tandsteen van middeleeuwse nonnen en amanuenses, mogelijk als gevolg van het aflikken van hun schilderskwasten bij het produceren van middeleeuwse teksten en manuscript­en.[9]

Geschiedenis
Opgravingen uit Tepe Gawra tonen aan dat lapis lazuli ongeveer in de late Ubaid-periode in Mesopotamië werd geïntroduceerd, circa 4900–4000 v.Chr. [10] Een traditionele opvatting was dat lapis lazuli ergens zo’n 1.500 mijl ten oosten werd gedolven – in Badakhshan. Inderdaad wordt het Perzische لٯاژورد lāžavard/lāževard, ook geschreven لاجورد lājevard, algemeen geïnterpreteerd als oorsprong uit een lokaal plaatsnaam.

Uit het Perzisch is het Arabisch لازورد lāzaward de etymologische bron van zowel het Engelse azure (via Oudfrans azur) als Medieval Latin lazulum, wat betekende 'hemel' of 'lucht'. Om te disambigueren werd lapis lazulī ("steen van lazulum") gebruikt om naar de steen zelf te verwijzen, en dit is uiteindelijk het woord dat in het Middelengels terechtkwam.[11] Lazulum is etymologisch gerelateerd aan de kleur blauw, en werd als wortel gebruikt voor het woord voor blauw in verschillende talen, waaronder Spaans en Portugees azul.[11][12]

Mijnen in Noordoost Afghanistan blijven een belangrijke bron van lapis lazuli. Belangrijke hoeveelheden komen ook uit mijnen ten westen van het Baikalmeer in Rusland, en in de Andes in Chili, wat de bron is die de Inca’s gebruikten om artefacten en sieraden te bewerken. Kleinere hoeveelheden worden gedolven in Pakistan, Italië, Mongolië, de Verenigde Staten en Canada.[13]

Wetenschap en toepassingen
Samenstelling
Het belangrijkste mineraalcomponent van lapis lazuli is lazuriet[14] (25% tot 40%),[citation needed] een blauwe veldspathoïde silicaatmineraal uit de sodalietfamilie, met de formule Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Meestal bevat lapis lazuli ook calciet (wit) en pyriet (goudachtig geel). Sommige monsters lapis lazuli bevatten augiet, diopside, enstatiet, mica, hauyniet, horblende, nosean en zwavelrijke löllingiet geyeriet.

Lapis lazuli komt meestal voor in kristallijne marmer als resultaat van contactmetamorfose.

Kleur

Lapis lazuli gezien onder een microscope (x240 vergroting)
De intense blauwe kleur komt door de aanwezigheid van het trisulfuur-radicalaire anion (S•−3) in het kristal.[16] De aanwezigheid van disulfuur (S•−2) en tetrasuulureradicalen (S•−4) kan de kleur verschuiven naar geel of rood, respectievelijk.[17] Deze radicalen vervangen de chloride-anionen binnen de sodaliet-structuur.[18] Het S•−3radicaal toont een zichtbare absorptiebundel in het bereik 595–620 nm met een hoge molaire absorptiviteit, wat leidt tot zijn heldere blauwe kleur.[19]

Bronnen
Lapis lazuli wordt gevonden in kalksteen in de Kokcha-rivierdal van de Badakhshan-provincie in het noordoosten van Afghanistan, waar de mijnen van Sar-i Sang al meer dan 6.000 jaar worden bewerkt.[20] Afghanistan was de bron van lapis voor de oude Perzische, Egyptische en Mesopotamische beschavingen, evenals de latere Grieken en Romeinen. Oude Egyptenaren verkregen het materiaal via handel met Mesopotamiërs, als onderdeel van de Egyptisch-Mesopotamische relaties en uit oud Ethiopië. In de hoogtijd van de Indusvallei-civilisatie, circa 2000 v.Chr., werd de Harappan-kolonie, nu Shortugai genoemd, nabij de lapismijnen gevestigd.[7]

Naast de Afghaanse afzettingen wordt lapis lazuli ook gewonnen in de Andes (nabij Ovalle, Chili); en ten westen van het Baikalmeer in Siberië, Rusland, bij de Tultui-lazuriet-afzetting. Het wordt in kleinere hoeveelheden gedolven in Angola, Argentinië, Birma, Ethiopië, Pakistan,