Lapis Lazuli Freeform Gepolijste- 1226 g - (3)

Lapis lazuli (VK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; VS: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) is een donkerblauwe metamorfische rots die wordt gebruikt als halfedelsteen en die al sinds de oudheid wordt geprezen vanwege zijn intense kleur. De naam is afgeleid van het Perzische woord voor de edelsteen, lāžward,[1] en dient als stam voor het woord voor “blauw” in verschillende talen, waaronder Spaans en Portugees azul en Engels azure. Lapis lazuli is een gesteente dat primair bestaat uit de mineralen lazuriet, pyriet en calciet. Al zo vroeg als het 7e millennium v.Chr. werd lapis lazuli gedolven in de Sar-i Sang-mijnen,[2] in Shortugai, en in andere mijnen in de Badakhshan-provincie in het moderne noordoosten van Afghanistan.[3] Lapis lazuli-artefacten, gedateerd op 7570 v.Chr., zijn gevonden in Bhirrana, wat de oudste locatie van de Indusbeschaving is.[4] Lapis werd hoog gewaardeerd door de Indusbeschaving (3300–1900 v.Chr.).[4][5][6] Lapis-kralen zijn gevonden in neolithische begrafenissen in Mehrgarh, de Kaukasus en zo ver als Mauritanië.[7] Het is gebruikt in de begrafenismasker van Toetankamon (1341–1323 v.Chr).[8]

Tegen het einde van de middeleeuwen begon Europa lapis lazuli te importeren om het tot poeder te malen en ultramarijnpigment te maken. Ultramarijn werd gebruikt door enkele van de belangrijkste kunstenaars van de Renaissance en Barok, waaronder Masaccio, Perugino, Titiaan en Vermeer; het werd vaak gereserveerd voor de kleding van de centrale figuren in hun schilderijen, vooral de Heilige Maagd Maria. Ultramarijn is ook aangetroffen in tandsteen van middeleeuwse nonnen en schrijvers, mogelijk als gevolg van het likken van hun schilderskwasten tijdens het vervaardigen van middeleeuwse teksten en manuscripten.[9]

Geschiedenis
Opgravingen uit Tepe Gawra tonen aan dat Lapis lazuli ongeveer in de late Ubaid-periode in Mesopotamië werd geïntroduceerd, c. 4900–4000 v.Chr.[10] Een traditionele opvatting was dat lapis lazuli zo’n 1.500 mijl naar het oosten werd gedolven – in Badakhshan. Inderdaad, het Perzische لاژورد lāžavard/lāževard, ook geschreven لاجورد lājevard, wordt doorgaans geïnterpreteerd als voortkomend uit een lokale plaatsnaam.

Uit het Perzisch is het Arabisch لازورد lāzaward de etymologische bron van zowel het Engelse woord azure (via Oudfrans azur) als het middeleeuwse Latijn lazulum, wat ‘hemel’ of ‘lucht’ betekende. Ter disambiguatie werd lapis lazulī (steen van lazulum) gebruikt om naar de steen zelf te verwijzen, en dit is de term die uiteindelijk het Middelengels binnenkwam.[11] Lazulum is etymologisch gerelateerd aan de kleur blauw, en werd als wortel gebruikt voor het woord blauw in verschillende talen, waaronder Spaans en Portugees azul.[11][12]

Mijnen in Noordoost Afghanistan blijven een belangrijke bron van lapis lazuli. Belangrijke hoeveelheden worden ook geproduceerd in mijnen ten westen van het Baikalmeer in Rusland, en in de Andes in Chili, dat de bron is die de Inca’s gebruikten om artefacten en sieraden te snijden. Kleinere hoeveelheden worden gedolven in Pakistan, Italië, Mongolië, de Verenigde Staten en Canada.[13]

Wetenschap en toepassingen
Samenstelling
Het belangrijkste minerale bestanddeel van lapis lazuli is lazuriet[14] (25% tot 40%),[citatie nodig] een blauwe feldspathoïde silicaat mineraal uit de sodalietfamilie, met de formule Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O.[15] De meeste lapis lazuli bevat ook calciet (wit) en pyriet (metaalachtig geel). Sommige monsters lapis lazuli bevatten augiet, diopsiet, enstatiet, mica, hauyniet, hoornblad, nosean en zwavelrijke löllingiet geyeriet.

Lapis lazuli komt meestal voor in kristallijn marmer als gevolg van contactmetamorfose.

Kleur

Lapis lazuli gezien onder een microscoop (400x vergroting)
De intense blauwe kleur komt door de aanwezigheid van de trisulfuraan-inonradicaal (S•−3) in de kristalstructuur.[16] De aanwezigheid van disulfuur (S•−2) en tetrasulfuur (S•−4) radicalen kan de kleur naar geel of rood verschuiven, respectievelijk.[17] Deze radikale anionen vervangen de chloride-anionen binnen de sodaliet-structuur.[18] Het S•−3 radikaalanion vertoont een zichtbare absorptieband in het bereik 595–620 nm met hoge molaire absorptiviteit, wat leidt tot zijn heldere blauwe kleur.[19]

Bronnen
Lapis lazuli wordt gevonden in kalksteen in de Kokcha-rivierdal in de Badakhshan-provincie in het noordoosten van Afghanistan, waar de Sar-i Sang-mijnafzettingen al meer dan 6.000 jaar worden bewerkt.[20] Afghanistan was de bron van lapis voor de oude beschavingen van Perzië, Egypte en Mesopotamië, evenals de latere Grieken en Romeinen. De oude Egyptenaren verkregen het materiaal via handel met Mesopotamiërs, als onderdeel van de Egyptisch-Mesopotamische betrekkingen en uit het oude Ethiopië . Tijdens de hoogtijd van de Indusbeschaving, circa 2000 v.Chr., werd de Harappan-kolonie, nu Shortugai genoemd, nabij de lapismijnen gesticht.[7]

Naast de Afghaanse afzettingen wordt lapis ook gewonnen in de Andes (bij Ovalle, Chili); en ten westen van het Baikalmeer in Siberië, Rusland, bij de Tultui lazuriet-afzetting. Het wordt in kleinere hoeveelheden gedolven in Angola, Argentinië, Birma, Ethiopië, Pakistan,