AAA-kwaliteit lapis lazuli Vrije vorm- 1231 g - (4)

Lapis lazuli (UK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; US: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) is een metamorfe rots van diepe blauwkleur die als halfedelsteen wordt gebruikt en al sinds de oudheid gewaardeerd wordt om zijn intense kleur. De naam komt van het Perzische woord voor de edelsteen, lāžward,[1] en dient als wortel voor het woord “blauw” in diverse talen, waaronder Spaans en Portugees azul en het Engelse azure. Lapis lazuli is een rots die voornamelijk uit de mineralen lazuriet, pyriet en calciet bestaat. Reeds in de zevende millennium v.Chr. werd het in de Sar-i Sang-mijnen,[2] in Shortugai en in andere mijnen in de provincie Badakhshan, in het huidige noordoosten Afghanistan, gedolven.[3] Artefacten van lapis lazuli, gedateerd op 7570 v.Chr., zijn gevonden in Bhirrana, het oudste site van de Indusbeschaving.[4] De lapis werd zeer gewaardeerd door de Indusbeschaving (3300–1900 v.Chr.).[4][5][6] Lapis lazuli parels zijn gevonden in neolithische graven in Mehrgarh, in de Kaukasus en tot zelfs tot Mauritanië.[7] Het is gebruikt in de masker van Tutanchamun (1341–1323 v.Chr.).[8]

Aan het eind van de Middeleeuwen begon Europa lapis lazuli te importeren om het tot poeder te malen en ultramarijn pigment te produceren. Ultramarijn werd door enkele van de belangrijkste kunstenaars uit de Renaissance en Barok gebruikt, waaronder Masaccio, Perugino, Titiaan en Vermeer; het werd vaak gereserveerd voor de kleren van de centrale figuren in hun schilderijen, met name de Maagd Maria. Ultramarijn is ook aangetroffen in tandsteen van middeleeuwse nonnen en schriftgeleerden, mogelijk door het likken van penselen tijdens de productie van teksten en manuscripten.[9]

Geschiedenis
De opgravingen van Tepe Gawra duiden erop dat lapis lazuli in Mesopotamië werd geïntroduceerd tegen het einde van de Ubaid-periode, circa 4900–4000 v.Chr.[10] Een traditionele opvatting stelde dat lapis lazuli werd gedolven op circa 1.500 mijl naar het oosten – in Badakhshan. Sterker nog, het Perzische لاجورد lāžavard/lāževard, ook geschreven لاجورد lājevard, wordt algemeen geïnterpreteerd als afkomstig uit een lokale toponym.

Uit het Perzisch is het Arabisch لازورد lāzaward de etymologische bron van zowel het Engelse azure (via het Oud-Frans azur) als van het middeleeuwse Latijn lazulum, dat uiteindelijk ‘lucht of paradijs’ betekende. Om ambiguïteit te voorkomen, werd lapis lazulī (“steen van lazulum”) gebruikt om naar het gesteente zelf te verwijzen, en dit is uiteindelijk het Middle English-import. Lazulum is etymologisch gerelateerd aan de kleur blauw, en dient als wortel voor het woord blue in verschillende talen, waaronder Spaans en Portugees azul.[11][12]

De winningen in Noordoost Afghanistan blijven een belangrijke bron van lapis lazuli. Significante hoeveelheden worden ook gewonnen uit mijnen ten westen van het Baikalmeer in Rusland, en in de Andes in Chili, wat de bron is die de Inca’s gebruikten om objecten en sieraden te bewerken. Kleinere hoeveelheden komen uit Pakistan, Italië, Mongolië, de Verenigde Staten en Canada.[13]

Wetenschap en toepassingen
Samenstelling
Het belangrijkste minerale bestanddeel van lapis lazuli is lazuriet[14] (tussen 25% en 40%),[citatie nodig] een blauw silicaatmineraal uit de feldspathfamily van de sodaliet, met formule Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O.[15] Het grootste deel van lapis lazuli bevat ook calciet (wit) en pyriet (geel metaalachtig). Sommige monsters bevatten augiet, diospied, enstatiet, mica, hauyniet, hoornbies, nosean en löllingiet rijk aan zwavel.

Lapis lazuli is gewoonlijk te vinden in marmerachtig kristallijn gesteente als gevolg van contactmetamorfose.

Kleur

De intense blauwe kleur wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van de trisuulfuur-radicaal anion S•−3 in het kristal.[16] De aanwezigheid van disulfide-radicalen (S•−2) en tetrasulfide (S•−4) kan de kleur naar geel of rood verschuiven, respectievelijk.[17] Deze radicalaire anionen vervangen chloride-anionen in de sodaliet-structuur.[18] Het S•−3 radicaal-anion toont een zichtbaar absorptiebandspectrum in het bereik van 595–620 nm met hoge molaire absorptiviteit, wat de levendige blauwe kleur bepaalt.

Bronnen
Lapis lazuli komt voor in arenietische formaties langs de Kokcha-riviervallei, Badakhshan-provincie, in het noordoosten van Afghanistan, waar de Sar-i Sang-mijnen meer dan 6.000 jaar lang werden bewerkt.[20] Afghanistan was de bron van lapis voor de oude Perzische, Egypte en Mesopotamische beschavingen, evenals voor de Grieken en Romeinen. De oude Egyptenaren verkregen het materiaal via ruilhandel met de Mesopotamers, als onderdeel van de betrekkingen tussen Egypte en Mesopotamië en uit het oude Ethiopië. Tijdens het hoogtepunt van de Indusbeschaving, circa 2000 v.Chr., werd de Harappische kolonie, nu Shortugai genoemd, nabij de lapislijmmijnen gesticht.[7]

Naast de afghaanse afzettingen wordt lapis lazuli ook gedolven in de Andes (bij Ovalle, Chili); en ten westen van het Baikalmeer in Siberië, Rusland, nabij de vindplaats van Tultui lazuriet. Het wordt ook in bescheiden quantiteiten gewonnen in Angola, Argentinië, Birma, Ethiopië, Pakistan