Graphometer - Messing - 1800-1850

Grafometer Sacré – Brussel

Fabrikant: E.ᵈ Sacré, Brussel
Datering: circa midden 19e eeuw
Afmetingen: maximale breedte 27 cm
Materialen: messing en brons
Conditie: uitstekende staat; originele laklaag bewaard.

Beschrijving
Groot grafometer, volledig vervaardigd uit messing en brons, voorzien van vier trappen (pinnules) van de aflezing: twee vaste, verbonden aan de gegradueerde halve cirkel, en twee beweegbare, geplaatst aan de uiteinden van de alïdada die in het midden van het instrument is bevestigd.
Langs de buitenrand van de halve cirkel is de hoofdgradiatie gegraveerd, met een sexagesimale schaal van 0° tot 180° en aanvullende aanduiding van de hoekwaarden. De nummering loopt elke 10°, terwijl de kleinste dienst van de schaal halfgraad bedraagt.
Aan beide uiteinden van de alïdada bevinden zich evenveel nonii, elk onderverdeeld in 30 delen en genummerd 10–20–30, bestemd voor de nauwkeurige aflees van de hoekmetingen.

In het midden van het instrument is een ronde kompas ingebouwd met een diameter van circa 5,5 cm. De klep van het kompas draagt een volledige schaal van 0° tot 360°, met nummering elke 20°. De magnetische naald is voorzien van een vergrendelingsmechanisme dat wordt bediend door een kleine hendel: wanneer het instrument niet in gebruik is, tilt het mechanisme de naald op van het suspensijnpunt en fixeert deze tegen het glas, waardoor de punt en het asje beschermd worden tegen slijtage en belasting tijdens transport.
Aan de onderkant, onder de transect en ter hoogte van de as van het hoofdgedeelte, bevindt zich de bevestiging voor montage op een statief of topo-baal (staf).
Het instrument verkeert in uitstekende conserveringsstaat, met oppervlakken en de originele laklaag grotendeels bewaard.

Édouard Sacré
Édouard Marie Sacré was een mechanicus en constructeur van wetenschappelijke instrumenten die actief was in Brussel vanaf de eerste helft van de negentiende eeuw, behorend tot een familie van horlogemakers en mechanici gespecialiseerd in de bouw van precisie-instrumenten. Hij is in 1841 gedocumenteerd als mécanicien en in dezelfde periode als constructeur van fysische instrumenten; in 1845 presenteerde hij aan de Académie royale de Belgique een precisie-weegschaal, die positief werd beoordeeld door Laurent-Guillaume de Koninck en door de chemicus Jean-Servais Stas.
Zijn activiteit stond in nauw verband met het Musée de l’Industrie van Brussel, waar hij later mécanicien vermeld staat. De collecties van het museum omvatten verschillende instrumenten gebouwd door Sacré, waaronder een camera lucida volgens het systeem van Giovanni Battista Amici. Zijn productie omvatte instrumenten op het gebied van fysica en metrologie, precisieweegschalen en meetapparatuur. Sacré werkte ook samen met Adolphe Quetelet en Jean-Servais Stas, twee centrale figuren in de Belgische wetenschap van de negentiende eeuw.

Een bijzonder significante relatie bestond met het Observatoire royal de Bruxelles. In 1849 vermeldt de inventaris van Quetelet een precisieweegschaal gebouwd door Sacré en een groot eikenhouten steun voor een Cauchoix-astronomische lunette; in dezelfde jaren registreert de documentatie van de Commission des poids et mesures instrumenten en series gewichten bedacht door Sacré. De relatie met de omgeving van het Observatoire maakte bovendien deel uit van een familiale traditie: al in de jaren 1829-30 had Quetelet een draagbaar apparaat voor magnetische waarnemingen gebruikt dat door een voorganger van de Sacré-familie was gebouwd.

Édouard behoort inderdaad tot een Brusselse familie van horlogemakers en constructeur van instrumenten, waarin onder andere Jean-François, Charles-Antoine, Charles-Auguste en Gustave Sacré gedocumenteerd zijn. Deze traditie verklaart waarschijnlijk het hoge technische niveau van zijn productie en de relaties met de belangrijkste Belgische wetenschappelijke instellingen. In 1866 wordt Édouard Marie Sacré, op ongeveer vijftigjarige leeftijd, nog steeds in Brussel geregistreerd met het beroep mécanicien.

Voor het grafometer met het handtekening «Edᵈ Sacré – Bruxelles», lijkt de attributie aan Édouard Sacré op dit moment plausibel, maar nog niet definitief bewezen, aangezien de afkorting Ed. ook kan verwijzen naar Edmond Sacré, een ander lid van de familie dat vanaf 1852 als mécanicien et constructeur d'instruments wordt gedocumenteerd. Uitwendige kenmerken en de professionele context maken een datering rond de helft van de negentiende eeuw echter wel coherent met de activiteit van Édouard.