Berthoud - Horlogerie - 1763

BERTHOUD EN DE VERBORGEN ARCHITECTUUR VAN HET HORLOGE TRA SCIENCE, NAVIGATIE EN MACHT
Dit volume uit Essai sur l’Horlogerie van Ferdinand Berthoud, gepubliceerd in Parijs in 1763, vertegenwoordigt een van de absolute toppunten van de technisch-wetenschappelijke literatuur over klokkenbouw in de achttiende eeuw. Het is niet alleen een tractaat, maar een werkelijk systeem van de tijd: Berthoud, horlogier van de koning en centrale figuur in de Europese competitie om de lengtegraad te bepalen, bouwt hier een strikte synthese tussen wiskundige theorie, fysieke experimentatie en mechanische toepassing. Het volume verdiept zich in het functioneren van tandwielen, oscillaties en drijvende krachten, en integreert de tekst met een uitzonderlijk corpus gravures die de klok ontleden en weer tot een perfecte machine maken. Het werk past volledig in de Verlichtingcontext, waar de controle over tijd samenvloeit met de controle over ruimte, navigatie en uiteindelijk macht.
MARKTWAARD
Exemplaren van Essai sur l’Horlogerie (1763), compleet met de gravures, worden doorgaans tussen 600 en 1.500 euro op de antiquarische markt geplaatst, met hogere pieken voor exemplaren in zeer frisse conditie en compleet met alle vouwtavels; de staat van de band, hier nogal versleten maar origineel, en de aanwezigheid van de 19 tabellen beïnvloeden de waardering aanzienlijk, houdend in een middel- tot hoge prijsklasse.
FYSIEKE BESCHRIJVING EN CONDITIE
Tweede volume. Eeuwigbindend in volledig leer, bladen en rug met sporen van slijtage, titel in goud. Verzameld met 19 gravure-tavels, vouwbaar, afbeelden klokmechanismen, tandwielen, echappementen, machines en apparaten voor tijdmeting. Papier met fysiologische vergeling en enkele bruiningen. Bij oude boeken, met een eeuwenoude geschiedenis, kunnen er enkele onvolkomenheden aanwezig zijn, niet altijd vermeld in de beschrijving. Blz. 2nn; 8; 452.
VOLLEDIGE TITELOVERZET EN AUTEUR
Essai sur l’Horlogerie. Tome Second.
Parijs, J. Cl. Jombert; Musier; Ch. J. Panckoucke, 1763.
Ferdinand Berthoud.

CONTEXT EN BETEKENIS
Het werk van Berthoud situeert zich in het midden van de grote wetenschappelijke uitdaging van de achttiende eeuw: de bepaling van de lengtegraad op zee. In dit kader wordt het horloge een geopolitiek instrument naast technisch hulpmiddel. Het tweede volume verdiept de meest complexe aspecten van de berekening van oscillaties, de overdracht van beweging en de constructie van de mechanismen, en biedt praktische oplossingen op basis van experimenten. De gravures vormen een ware atlas van de mechanica van de klokkenmakerij, waardoor men elk onderdeel met precisie kan visualiseren. Het werk heeft dialoog met tijdgenoten in Engeland (Harrison) en Frankrijk, en maakt deel uit van een internationale netwerken van wetenschappelijke innovatie. Cultuurtechnisch gezien vertegenwoordigt het een van de momenten waarop techniek een systematische en gecodificeerde kennis wordt.
BIOGRAPHY OF THE AUTHOR
Ferdinand Berthoud (1727–1807) was een van de belangrijkste klokkenmakers van de achttiende eeuw, benoemd tot horloger du roi en lid van de Académie des Sciences. Specialist in de bouw van maritieme kronometers, leverde hij een belangrijke bijdrage aan de oplossing van het lengtegraadprobleem. Zijn theoretische werken hadden een ruime diffusie en beïnvloedden de ontwikkeling van moderne klokkenmakerij diepgaand.

PRINTING HISTORY AND CIRCULATION
Essai sur l’Horlogerie werd in meerdere volumes tussen 1763 en de daaropvolgende jaren gepubliceerd en werd al snel een referentietekst voor klokkenmakers, wetenschappers en reizigers. In Parijs gedrukt door voorname uitgevers als Jombert en Panckoucke; het tractaat kende brede verspreiding in Europa. Complete met tavels kopieën zijn tegenwoordig bijzonder gezocht, omdat deze vaak gescheiden of over tijd verspreid waren.

BIBLIOGRAPHY AND REFERENCES
ICCU/OPAC SBN: te verifiëren (Berthoud, Essai sur l’Horlogerie, Paris 1763, tome II)
WorldCat: Berthoud, Essai sur l’Horlogerie, 1763, vol. II
Brunet, Manuel du libraire, I, col. 822 (Berthoud)
Graesse, Trésor de livres rares, I, p. 361
Houzeau & Lancaster, Bibliographie générale de l’astronomie, col. 4070–4075 (Berthoud)
Daumas, Les instruments scientifiques aux XVIIe et XVIIIe siècles, pp. 210–220