Italiaanse school (XVII) - Sant'Agnese

Italiaanse school; XVIIIe eeuw.

“Sant'Agnese”.

Olie op doek. Geretoucheerd
Ingelijst, circa 1800.
Dimensies: 92 x 76 cm; 108 x 92 cm (met lijst).

Een devotioneel beeld in de Italiaanse school, met een sobere en perfect evenwichtige compositie en een monumentale, sculpturale figuur met een geidealiseerd gezicht en een zoet, mystiek uitdrukking. Het licht weerspiegelt een begrip van het contemporaine tenebrisme: een gericht licht dat de schildering binnendringt vanuit de linkerbovenhoek en rechtstreeks valt op de belangrijkste delen van het beeld, terwijl de rest gehuld blijft in een gefocuste schaduw en tegelijk bijdraagt aan de opbouw van volumes en ruimten. Het stelt Sant'Agnese voor, halffiguur, terwijl ze liefdevol een lam vasthoudt.

De naam Sant'Agnese is afgeleid van het Griekse bijvoeglijk naamwoord "agné" dat puur, kuis betekent. Aan de andere kant koppelden de Romeinen haar aan het Latijnse zelfstandig naamwoord "agnus" (lam), hoewel er geen etymologische verbinding is. De legende van de heilige komt voort uit deze populaire etymologie. Men geloofde dat zo'n naam een symbool kon zijn (virgo casta) eerder dan een echte persoon, vooral omdat het historische bestaan van Sant'Agnese twijfelachtig is.

In het begin bestonden er twee afzonderlijke tradities die verwezen naar twee martelaren met dezelfde naam, die later samensmolten. Volgens Sant'Ambrogio en San Damaso was Agnese een meisje dat op twaalfjarige leeftijd gemarteld en onthoofd werd. Haar martelaarschap zou hebben plaatsgevonden rond 305, tijdens de vervolging van Diocletianus. De andere Griekse traditie gaat over een volwassen maagd. Volgens het Menologion van Basilios weigerde Agnese offers te brengen aan de goden. De twee tradities, Latijns en Grieks, fuseerden snel en verrijkten zich met nieuwe legendarische elementen, zoals het wonder van het haar en het manteltje, populair gemaakt door de Legenda Aurea. Het zoon van een prefect werd verliefd op haar, maar Agnese wees hem af en de beoogde werd door verdriet ziek.

Haar vader, de prefect, riep haar op het hof op en kon haar niet dwingen met zijn zoon te huwen, hij stelde haar voor de keuze tussen een offer aan de goden en schaamelijkheid. Uitgevoerd naakt naar een bordel, groeiden haar haren onmiddellijk zodat ze haar lichaam bedekten. Alsof die lok niet genoeg was, wikkelde een engel haar in een wit manteltje. Zij is de eerste heilige die een attribuut ontving (6e eeuw). Haar belangrijkste iconografische symbool is het witte lam, symbool van haar zuiverheid. Het lam is niet alleen een toespeling op haar naam, maar herinnert ook aan de visioen die haar ouders hadden, die acht dagen na haar dood hun dochter met een lam aan haar rechterkant zagen verschijnen. Verder herkenbaar aan het brandende vuur waarvan de vlammen zich verwijderen zonder haar ook maar aan te raken, aan het zwaard, hulpmiddel van marteling, en aan de palmboompje van het martelaarschap.