Doos - Hout - Gelakt doosje (yun)

Lijst met deksel in birmees lakwerk (yun), Birma, XIXe

Deze dekseldoos, 14 cm hoog met een diameter van 16 cm, heeft een ovale, afgeplatte vorm en staat op een licht uitstaande, gegroefde voet. Ze is vervaardigd uit lichtgewicht gesneden hout, vermoedelijk rifpalm of een hout met lage dichtheid, bedekt met een baklaag en daarna met meerdere opeenvolgende lagen zwarte plantlak, afkomstig van de sappen van de boom Melanorrhoea usitata, in Birma thit-si genoemd, die het oppervlak de diepe, craquelé-zwartkleur geeft. Het decor, gravé met een stylus op de gedroogde lak volgens de traditionele techniek genaamd yun, onthult het onderliggende hout of de rode-bruinachtige onderlaag onder de bovenlaag lak: op het lichaam van de pot loopt een doorlopende frons van bloemenvinrekkels met grote stervormige bloembladen met getande randen en palmbladeren, somber behandeld met soepelheid en zekerheid; op het deksel stelt het decor gestileerde aren voor met gekruiste ruiten omgeven door stralende loof, motieven kenmerkend voor het Birmese decoratieve repertorium. De rand van het deksel en de voet worden geaccentueerd met een frise van eieren. De hendel van het deksel is gemaakt van natuurlijk gedraaid hout, niet gelakt, met een licht mahonie-kleur. De binnenkant, niet gelakt, toont het natuurlijke hout.

De Birmeese lak wordt gemaakt door een houten of bamboe-structuur te bedekken met talloze lagen lak van thit-si, wat het object sterkte en duurzaamheid geeft. De yun-techniek, specialiteit van de ateliers van Bagan en Mandalay, bestaat uit het graveren van het decor in de hard geworden zwarte lak met een stylus, vervolgens de inkepingen in te wrijven met gekleurde lak om het motief door contrast naar voren te laten komen, en daarna overtollige lak te verwijderen door polijsten. Het duurt meerdere maanden om een voorwerp in lak af te ronden volgens de traditionele technieken.

De bolvormige vorm van deze doos, de uitstaande voet en de knopvormige dekselgreep zijn kenmerkend voor Birmese ofer- of beteldozen die bestemd waren om de ingrediënten van paan te bevatten, of algemener gebruikt als kruiden-, geneesmiddel- of toiletdozen in welvarende Birmese huizen. Dit type voorwerp werd geproduceerd in de ateliers van Bagan, de historische hoofdstad van Birmees lakwerk, en in die van de Mandalayarégio sinds ten minste de 18e eeuw, met een intensieve productie in de 19e eeuw onder de Konbaung-dynastie, en daarna na de Britse annexatie van 1885. De kwaliteit van het graveren en de mooie staat van de lak, ondanks de zichtbare ouderdomsbarsten, plaatst dit exemplaar in de zorgvuldige ambachtelijke productie van de tweede helft van de 19e eeuw, bedoeld zowel voor welvarende Birmese huishoudens als voor export naar kolonialistisch Europa.